‘Technische keuzes zijn ook altijd ethische keuzes’

Sally Wyatt is een van de keynote sprekers op Synergy 2019

31 oktober 2018

Synergy 2019, dé ontmoetingsplek voor de sociale en geesteswetenschappen in Nederland, staat dit jaar in het teken van ‘digitalisering’. Een van de keynotesprekers op Synergy 2019 is Sally Wyatt, hoogleraar digitale culturen en expert op het gebied van de relatie tussen technologische en sociale verandering.

Sally WyattSally Wyatt

Welke invloed hebben big data en artificial intelligence op SGW-onderzoek? Wat betekenen robotisering en virtual reality voor de maatschappij? Wat voegt digitalisering van bronnen toe aan de wetenschap? Dat zijn enkele van de vragen die centraal staan tijdens Synergy 2019.

Als het gaat om digitalisering in de sociale en geesteswetenschappen zijn we bij Sally Wyatt aan het juiste adres. Zij was immers tot voor kort programmaleider van de eHumanities-groep binnen de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen en directeur van de Netherlands Graduate Research School of Science, Technology and Modern Culture (WTMC). Wyatt is naast drie dagen per week hoogleraar Digital Cultures aan de Universiteit Maastricht tevens coordinator for het Digital Society programma van de VSNU.

Elektronische snelweg

Sally Wyatt zelf verricht onderzoek naar ‘computational of digital methods’ en verkent de limieten van open science en open data. Ook richtte zij zich op metaforen over digitalisering. Wyatt: ‘Over een “elektronische snelweg” bijvoorbeeld hoor je niemand meer. Waarom is dat? De term “digitale kloof” heeft wél ingang gevonden. En om die digitale kloof te slechten moet iedereen “gebruiker” worden, als het ware in een verslaving. Maar we constateren ook dat kinderen veel te veel beeldschermtijd gebruiken, en dat allerlei dagelijkse handelingen dreigen geautomatiseerd te worden, tot het kopen van een tramkaartje of het regelen van bankzaken aan toe. Dus ook overheden maken zich zorgen over verslaving maar bewerkstelligen tegelijkertijd méér digitalisering. Én voor uitsluiting van groepen die het niet kunnen bijbenen. De sociale en geesteswetenschappen hebben hier een belangwekkende taak om te overzien, te verzamelen, te duiden en richting te geven.’

Sally Wyatt kan een stortvloed aan dergelijke sociale, politieke, ethische vragen stellen. Bottom-line is: technische keuzes zijn altijd óók ethische keuzes. Ontwerpers willen de goedkoopste en slimste oplossing maken. Maar wat dán? ‘Elektrische, zelfsturende auto’s kunnen binnenkort beslissingen nemen op basis van geprogrammeerde keuzes. Denk bijvoorbeeld aan: in een crisissituatie in het verkeer abrupt remmen, of uitwijken en een fietser raken of uitwijken en een moeder met kinderwagen scheppen. Maar Chinezen hebben andere ideeën over prioriteiten dan Westerse personen, dat wéten we. Lastig dilemma hè.’

Wat kunnen we met digitale data doen?

Sociale wetenschappers kunnen nóg veel meer nadenken over wat je met digitale data kunt doen. ‘Er zijn nu dankzij versnelling van ontwikkelingen een waaier aan mogelijkheden. Kijk naar Philips: het bedrijf experimenteert al veertig jaar met Smart Houses. De ijskast signaleert wanneer de halfvolle melk bijna op is en plaatst een bestelling bij een boodschappendienst. Van die dingen. De beloftes omtrent deze vooruitgang hebben we al die tijd gehoord: nu is de uitkomst er, een realiteit. Hoe gaan we hier in de maatschappelijke praktijk mee om? Sociale en geesteswetenschappers zijn een belangrijke leidraad voor de gedachtevorming.’

De sollicitatierobots van een bedrijf als Amazon blijken een voorkeur te hebben voor mannelijke kandidaten, schampert Wyatt. ‘Wat een verrassing zeg! Zolang je de algoritmes die aan de software ten grondslag laat schrijven door hoofdzakelijk mannen zal die ‘bias’ er in blijven zitten.’

Synergy 2019 moet een impuls geven aan interdisciplinair onderzoek en toenemende samenwerking. Wyatt: ‘Geen disicpline kan in haar eentje de ontwikkeling in de samenleving bijhouden. Nieuwe disciplines ontspruiten min of meer uit nieuwe situaties. Zoals de sociologie ontstond al seen manier om industrialisatie te begrijpen, zo hebben we wellicht een nieuwe discipline nodig, of nauwere samenwerking tussen bestáánde disciplines, om digitale transformaties te duiden.’
Voor de sociale en geesteswetenschappen geldt dat we altijd moeilijke en kritische vragen moeten blijven stellen, over maatschappelijke, culturele én technologische ontwikkelingen, zo betoogt Wyatt. ‘Niet per se om technologie op het hakblok te leggen, natúúrlijk niet. Je kunt beter zeggen: om als een soort ‘waakhond’ te fungeren. Duidelijk maken dat men niet elke technologische ontwikkeling klakkeloos moet accepteren. Vragen als: wie ondervindt van deze of gene ontwikkeling voordeel en wie gaat eronder lijden, wie gaat winst maken, wie moet bloeden… Dat is onze verantwoordelijkheid!’

Tegelijkertijd moet de wetenschap alle automatiseringsontwikkelingen die haar daarbij van dienst kan zijn omarmen. ‘Daarbij moeten we bedenken dat big data in de wetenschap en de ongekende mogelijkheden voor datacollectie niet het alfa en omega zijn: uit alleen een verzameling data rolt niet automatisch de waarheid. Collectie en duiding is veel en veel complexer: daar zijn de sociale en geesteswetenschappen broodnodig voor.’


Bron: NWO