Van vier stappen naar één

25 april 2018

“Ik wil dat mijn chemie gebruikt wordt.” Syuzanna Harutyunyan ontvangt een Vici voor het versimpelen van chemische processen die van pas komen in de farmaceutische wereld.

Foto: Hans Dirksen

“Mijn chemie moet goed te doen zijn”, benadrukt Syuzanna Harutyunyan, universitair hoofddocent synthetische organische chemie in Groningen. Dat is de les die ze heeft geleerd, toen ze de universitaire wereld verruilde voor het bedrijfsleven. Twee jaar werkte ze als onderzoeker in de farmawereld. Daar ontdekte ze dat producenten van medicijnen helemaal niet zaten te wachten op de nieuwste moleculen, waar op de universiteiten aan werd gewerkt. “Er is een kloof tussen universiteitschemie en commerciële chemie. De productiemethoden uit de universitaire wereld zijn vaak domweg te complex of te arbeidsintensief om voor de industrie interessant te zijn”, vertelt Harutyunyan. “Als je op grotere schaal stoffen wilt produceren, wil je dat niet doen bij extreem lage temperaturen, of in een stikstofatmosfeer. Je wilt ook niet dat een proces uren duurt, en dat er allerlei ingewikkelde chemische tussenstappen voor nodig zijn.” Harutyunyan keerde terug in de universitaire wereld, omdat ze de vrijheid mistte om haar eigen lijn te kunnen uitzetten. “Maar wel met deze wijze les op zak. Ik wil dat mijn chemie gebruikt wordt, dus operationeel simpel is nu mijn credo.”

Ze werkt nu dan ook aan het vereenvoudigen van productiemethoden voor stoffen, die nodig zijn voor de productie van medicijnen. “Je kan wel zeggen dat we in de chemie tegenwoordig iedere stof wel kunnen maken. De vraag is alleen hoe efficiënt je dat kan doen.” De farmaceutische industrie werkt met ingewikkelde moleculen, waardoor het recept voor de productie ervan vaak lang is. Zolang, dat potentieel nuttige stoffen daardoor gewoon niet worden gemaakt. “Kort door de bocht kun je zeggen dat ik chemische processen van vier stappen in één stap probeer te doen”, aldus Harutyunyan. “En tegelijkertijd kijk ik of je met die nieuwe methode dan ook andere stoffen kan maken.” Haar doel is dat de industrie zich bij de het ontwikkelen van medicijnen kan laten leiden door welke stoffen nuttig zijn, en niet door welke stoffen eenvoudig genoeg te maken zijn.

Echt gevierd heeft ze de Vici eigenlijk niet. “Dat moet ik nog leren, dingen vieren”, lacht ze. Ze heeft wel het goede voornemen om nog een feest te geven, om dit goede jaar te vieren. In korte tijd kreeg ze zowel een ERC Consolidator als een Vici gehonoreerd; meer dan waar ze op had durven hopen.

De rode draad in haar onderzoek zijn de zogeheten lewiszuren, verbindingen die een elektronenpaar kunnen opnemen. Harutyunyan gebruikt ze om inactieve moleculen te activeren, of juist om reactieve groepen te blokkeren. “De heilige graal in ons vakgebied is om juist het minst reactieve deel van een molecuul te laten reageren. Door eindeloos uitproberen weten we in onze groep inmiddels goed wat je met lewiszuren kan, en ook wat niet werkt.” Ze wil zorgen dat ook andere chemici van die kennis kunnen profiteren, door die kennis te catalogiseren. “Nu wordt vaak alleen naar de sterkte van een lewiszuur gekeken. Dat alleen heeft echter onvoldoende voorspellende waarde. Je moet ook naar chemische affiniteit kijken, dat is zogezegd de ‘aantrekkingskracht’ tussen moleculen.” 

Harutyunyan zal haar Vici verder inzetten om te kijken of ze de kracht van lewiszuren kan combineren met koperkatalyse, ook weer om efficiëntere chemie te kunnen doen. “Door deze Vici kan ik daar nu echt stappen in maken. Het zorgt ervoor dat ik mijn lab kan uitbreiden en extra mensen kan aannemen.”

Bron: NWO