Opiniepeilingen goed voor de democratie

9 februari 2017

Berichtgeving over peilingen in verkiezingstijd leidt tot kuddegedrag. Emoties van kiezers winnen het van hun ratio. Politieke participatie van burgers neemt af. Is dat echt zo? Communicatiewetenschapper Sjoerd Stolwijk vond weinig steun voor deze beweringen. Sterker nog, uit zijn promotieonderzoek blijkt dat berichtgeving over peilingen waarschijnlijk leidt tot meer interesse en meningsvorming onder kiezers, en dus goed is voor de democratie. Hij promoveert donderdag 16 februari aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) met NWO-financiering uit het Graduate Programme.

Minister-president Mark Rutte op het Binnenhof in Den HaagBeeld: Peter Hilz / Hollandse Hoogte

Er is veel discussie over de invloed van peilingen in verkiezingstijd. Die invloed zou erg groot zijn, te groot volgens critici. In dit verband wordt vaak het bandwagoneffect genoemd. Hiervan is sprake als een positieve peiling – een partij zit volgens de polls in de lift – door mediaberichtgeving daarover leidt tot nog meer electorale steun voor een partij. Stolwijk onderzocht hoe peilingen de berichtgeving over partijen beïnvloeden, en hoe blootstelling aan zulke berichtgeving invloed heeft op de interesse van kiezers in de campagne, de emoties die ze voelen over partijen, de stemopkomst en de stemkeuze. Hij keek naar de Duitse federale (Bundestag) verkiezingscampagne van 2013 en de Nederlandse campagne voor de Europese verkiezingen van 2014.

Overschatting

Het effect van peilingen komt door een samenspel tussen politici, peilingbureaus, journalisten, campagneteams en kiezers zelf. ‘Verkiezingscampagnes en de uitslag: iedereen doet het samen’, vertelt Stolwijk. ‘Zo kun je de reactie van media op peilingen afleiden uit hun selectie en toon van berichtgeving. Ze nemen veranderingen niet klakkeloos over, maar reageren op basis van hun eigen logica. Op die manier geven ze een bepaald beeld door aan de kiezer. Maar kiezers hebben zelf ook invloed, want ook zij interpreteren de peilingen. En campagneteams interpreteren en gebruiken peilingen weer op hun manier.’ Een deel van het effect van peilingen op kiezers wordt volgens Stolwijk veroorzaakt door de emotionele reactie van kiezers op berichtgeving over peilingen. En kiezers die minder emotie voelen door zulke berichtgeving, worden er ook minder door beïnvloed.

Het uiteindelijke effect van peilingen op berichtgeving verschilt per partij. Stolwijk: ‘Kleinere partijen worden sowieso genegeerd en grotere partijen worden behandeld naar hun positie in de verkiezingsrace. Daarbij vertalen stijgende peilingen zich niet automatisch in meer en positievere berichtgeving. Doorgaans geldt dat het effect van peilingen en de berichtgeving erover overschat wordt. Het effect is alleen groot als verschillende factoren op het juiste moment samenkomen en elkaar daardoor gaan versterken. Zoals bij de verkiezingszege van de PvdA in 2013 met Diederik Samson als nieuwe lijsttrekker. De PvdA kwam toen van heel ver. Als een partij die al groot is stijgt in de peilingen, is dat geen nieuws. De opkomst van de PvdA in de peilingen was dat destijds wel, met een bandwagoneffect tot gevolg. Maar zoiets is zeer zeker niet de regel,’ benadrukt Stolwijk.

In lijn met de bandwagon-hypothese vond Stolwijk dat blootstelling aan verslaggeving over peilingen de interesse en opkomst bij de Europese parlementsverkiezingen in 2014 heeft vergroot.

Meer informatie

S.B. (Sjoerd) Stolwijk (1981) voltooide zijn proefschrift ‘Who is Driving Whom: The Media, Voters and the Bandwagon’ aan de Universiteit van Amsterdam, Amsterdam School of Communication Research (ASCoR). Hoofdaanvrager was prof. dr. E.G. (Edith) Smit. Promotor is prof. dr. Claes de Vreese. Copromotor is dr. Andreas Schuck.

Sjoerd Stolwijk is nu werkzaam als postdoc binnen het Vernieuwingsimpuls-project (Vidi) ‘HIGH-RISK POLITICS: Explaining and improving political actors' decision-making on electorally risky issues’ van hoofdaanvrager prof. dr. B. (Barbara) Vis.

Bron: Universiteit van Amsterdam UvA