Liever belonen dan bestraffen in sociale dilemma’s

19 januari 2017

Mensen belonen liever coöperatief gedrag dan dat ze egoïstisch gedrag bestraffen, zelfs wanneer dit egoïsme slecht uitpakt voor het welzijn van anderen. Dat concludeert psycholoog Welmer Molenmaker in zijn onderzoek naar bereidheid om te belonen en straffen in sociale dilemma’s. Hij promoveert donderdag 19 januari aan de Universiteit Leiden met NWO-financiering uit de Vrije competitie.

Dobberende troep in de haven van Bari (Apulië) aan de Adriatische kust. Foto: ShutterstockDobberende troep in de haven van Bari (Apulië) aan de Adriatische kust. Foto: Shutterstock

Als mensen kunnen belonen en bestraffen geven ze er doorgaans de voorkeur aan om coöperatief gedrag te belonen, maar zijn ze terughoudend met bestraffen van egoïstisch gedrag – terughoudend omdat ze zich persoonlijk verantwoordelijk voelen voor de schade die ze daarmee een ander doen. Terwijl mensen erg welwillend zijn om coöperatief gedrag te belonen lijken ze dus een psychologische drempel over te moeten om niet-coöperatief gedrag te bestraffen, zo concludeert Molenmaker.

Gemeenschappelijk belang of eigen belang

De grootste uitdaging voor elke samenleving is het waarborgen van het collectieve welzijn. Want het gemeenschappelijke belang komt niet noodzakelijkerwijs overeen met het eigenbelang van mensen. Molenmaker: ‘Situaties die draaien om een dergelijk belangenconflict noemen we sociale dilemma’s. Het nastreven van het eigenbelang ten koste van het gemeenschappelijk belang kan desastreuze gevolgen hebben voor het collectieve welzijn. Om ervoor te zorgen dat mensen hun eigenbelang opzij zetten ten gunste van het gemeenschappelijk belang zijn belonen en bestraffen een effectieve manier.’

Als voorbeeld schetst Molenmaker het scenario dat de mensheid niet in staat blijkt om haar huidige leefgewoonten aan te passen ten gunste van toekomstige generaties en natuurlijke hulpbronnen op aarde zoals aardolie, hout, drinkwater uiteindelijk uitgeput raken. ‘Om grootschalige samenwerking in sociale dilemma’s te garanderen is een vorm van straffen en belonen vaak noodzakelijk’, aldus Molenmaker. ‘Daarom kijk ik naar de bereidheid tot straffen en belonen, en richt mij niet slechts op de effectiviteit ervan. Een straf en een beloning zijn immers pas effectief zodra er bereidheid is om ze aan te wenden in sociale dilemma’s.’

Reeks experimenten

In een reeks experimenten confronteerde Molenmaker proefpersonen met andermans keuzes in sociale dilemma’s. Ze kregen bijvoorbeeld een situatie voorgelegd waarin leden van een groep geld konden doneren aan een gezamenlijke pot of voor zichzelf houden. Gedoneerd geld werd verdubbeld en gelijk verdeeld over alle groepsleden, ongeacht of deze andere groepsleden zelf geld hadden gedoneerd aan de gemeenschappelijke beurs. Anders gezegd, deelnemers konden het groepsbelang dienen door veel geld te doneren aan de gezamenlijke pot omdat iedereen daarvan meeprofiteert. Groepsleden konden er echter ook voor kiezen weinig geld te doneren aan de gezamenlijke pot, en aldus mee te liften op de donaties van anderen.

De proefpersonen kregen vervolgens de mogelijkheid het keuzegedrag van groepsleden financieel te belonen dan wel te bestraffen. Wat blijkt? Zij bestraften de ‘gierige’ groepsleden minder vaak en minder hard dan dat ze ‘gulle’ groepsleden beloonden. Wanneer proefpersonen zowel mochten belonen als bestraffen, zag de overgrote meerderheid er zelfs van af om te straffen, waardoor non-coöperatie ongemoeid bleef. Ze kozen er liever voor om coöperatief gedrag te belonen.

Dit onderzoek laat zien dat er psychologische processen zijn die de bereidheid om te belonen en te bestraffen bevorderen. Maar er zijn ook psychologische processen die deze bereidheid juist belemmeren. Zo verschaft dit onderzoek nieuwe bruikbare inzichten over hoe beloning en straf mogelijk in de praktijk effectiever ingezet kunnen worden.

Meer informatie

W.E. (Welmer) Molenmaker (1984) voltooide zijn proefschrift ‘The (un)willingness to reward cooperation and punish non-cooperation’ aan de Universiteit Leiden, Faculteit der Sociale Wetenschappen, Sociale en Organisatiepsychologie, met NWO-financiering uit de Vrije competitie binnen het project ‘The willingness to punish noncooperation and reward cooperation in social dilemmas’. Hoofdaanvrager was prof. dr. E. (Eric) van Dijk.

Welmer Molenmaker werkt inmiddels als universitair docent aan deze faculteit.

Bron: NWO