Wetenschap won stammenstrijd van marine rond meteorologie

22 november 2017

Weersvoorspellingen behoren tot de verworvenheden van de wetenschap die niet meer weg te denken zijn uit onze samenleving. Maar hoe ontwikkelde de discipline meteorologie zich tot een zelfstandig academisch vakgebied zoals dat in de periode tussen 1830 en 1870 gestalte kreeg? En wie waren de hoofdrolspelers? Onderzoekster Azadeh Achbari stuitte in haar geschiedkundige naspeuringen op een machtsstrijd tussen de marine en de wetenschap die uiteindelijk in het voordeel van de laatste werd beslecht. Zij promoveerde aan de VU Amsterdam met financiering uit het NWO-programma Mozaïek.

Foto: Shutterstock

Over de geschiedenis van de meteorologie was al eerder onderzoek verricht, in Engeland en de Verenigde Staten. Azadeh Achbari koos voor een veel breder, verreikend internationaal perspectief, waarbij de rol van marineofficieren nadrukkelijk werd betrokken; een tot dan toe onderbelicht aspect. Niet alleen wetenschappers aan universiteiten speelden destijds een belangrijke rol in het opzetten van nationale en internationale waarnemingsnetwerken op zee, ook de afdeling navigatie van de marines waren belangrijke spelers. Regeringen van zeevarende landen (Engeland, Nederland, Frankrijk) deden eveneens een duit in het zakje. Wisselende samenwerkingsverbanden tussen deze groepen resulteerden in de institutionalisering van de meteorologie.

Wetenschappelijke onderbouwing

Azadeh Achbari: ‘Op zoek naar snelle en veilige vaarroutes bouwden marineofficieren grootschalige netwerken op om wind- en zeestromen in kaart te brengen. Dit vereiste internationale samenwerking en standaardisering. Zij zochten contact met hoogleraren aan universiteiten om hun projecten te voorzien van wetenschappelijke onderbouwing. Omgekeerd bood deze samenwerking academici de kans om de maatschappelijke relevantie van hun wetenschap te benadrukken, hetgeen overheidssteun zou opleveren.’

Wetenschap én marine wezen op de commerciële en militair-strategische voordelen die voortvloeiden uit gemeenschappelijk onderzoek naar wind- en zeestromen. Zo legitimeerden beide partijen het belang van financiële steun door overheden voor de oprichting van nationale instellingen voor de meteorologie. In Nederland resulteerde dit in Het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI), waarvan topweerkundige Christophorus Buys Ballot in 1854 de oprichter was.

Officieren en academici namen geen van beiden genoegen met een ondergeschikte positie, zo betoogt Achbari. De rivaliteit tussen beide groepen was groot. De dominante rol van marineofficieren verdween in de tweede helft van de negentiende eeuw: de meteorologie gebaseerd op de studie van gemiddelden ging ten koste van die van lokale weerskarakteristieken waarbij rekening werd gehouden met geografische factoren. Academici bezetten uiteindelijk met succes de autoriteitsposities in de nieuwe wetenschapsinstellingen.

Ook Buys Ballot verloor in een vloek en een zucht zijn Europese status, zo verhaalt Achbari in een uitstapje. Binnen een paar jaar nadat zijn ‘windregel’ was veranderd in een ‘windwet’ werd Buys Ballot benoemd tot voorzitter van het meteorologencongres in Wenen in 1873. Ook zat hij de permanente internationale meteorologische commissie voor. Enorm succes. Maar tijdens de Weense beraadslagingen haalden Buys Ballot’s twee voorstellen om de nauwkeurigheid van weerkundige waarnemingen wereldwijd te vergroten bakzeil. Zijn voorgestelde methoden en standaarden waren niet in overeenstemming met de nieuwe standaarden van de professionaliserende discipline, aldus de afgevaardigden. Naast de navigators in de marine hadden ook academische pioniers als Buys Ballot hun langste tijd gehad.

Meer informatie

Azadeh Achbari (1980) voltooide haar proefschrift ‘Rulers of the winds’ binnen het door NWO gefinancierde Mozaïekproject ‘Global science from a Dutch perspective: Dutch participation in 19th-century Humboldtian networks’ aan de Faculteit Exacte Wetenschappen, Vrije Universiteit Amsterdam. Promotores zijn prof. dr. F.H. van Lunteren en prof. dr. C.A. Davids.

Bron: NWO