Wat te doen met een beschadigd fotokunstwerk?

30 november 2017

Is reproductie een valide aanpak voor het behoud van analoge fotografische kunstwerken: gewoon een nieuwe afdruk van een negatief maken? Dat kan, aldus onderzoekster Monica Marchesi, maar je moet vooraf wel goed nadenken over de stappen in het reproductieproces en de achterliggende principes. Beschadigde foto’s vervangen door nieuwe, ongeschonden exemplaren is controversieel binnen het restauratievak, juist vanwege hun unieke materiële eigenschappen. Marchesi promoveert donderdag 30 november aan de Universiteit Leiden met NWO-financiering uit het programma Science4Arts.

Franse postzegel uit 1996 met foto van Jan Dibbets. Foto: Shutterstock / Sergey GoryachevFranse postzegel uit 1996 met foto van Jan Dibbets. Foto: Shutterstock / Sergey Goryachev

Fotografie is een invloedrijke en hooggewaardeerde kunstvorm. Een fundamenteel probleem bij de conservering van foto’s is echter de chemische instabiliteit van het medium. De vervanging van een fotografisch kunstwerk door een nieuwe afdruk kan alleen plaatsvinden wanneer belanghebbenden overeenstemming hebben over de winsten én de verliezen die aan fotoreproductie verbonden zijn, zo luidt Marchesi’s conclusie.

Monica Marchesi nam vier case studies onder de loep waarin kunstenaars én musea reproductietechnieken gebruikten om beschadigde fotokunstwerken te vervangen door nieuwe exemplaren. Het ging in de onderzochte gevallen om Comet Sea 3°-60° (1973) van Jan Dibbets, de reproductie van Lalalalalight (1989-90) en Xiada (Girls’ Dorm), Xiamen (2002) van Gerald van der Kaap, alle in de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam, en Virtues and Vices (voor Giotto) (1981) van John Baldessari in de collectie van het Van Abbemuseum te Eindhoven.

Marchesi: ‘In alle vier gevallen was het reproductieproces niet geheel duidelijk of vanzelfsprekend, maar werden de principes die ten grondslag liggen aan reproductie nauwelijks ter discussie gesteld. Men zag  reproductie als een aanvaardbare praktijk om de instabiliteit van fotografie, die nu eenmaal bij het medium hoort, tegen te gaan.’

‘Immateriële’ aspecten

Het ‘respect’ voor de materiële aspecten van een object heeft lang het beroep van de restaurator gekarakteriseerd, zegt Marchesi. ‘Vanaf de jaren zeventig van de twintigste eeuw zijn ‘immateriële’ aspecten, zoals de intentie van de kunstenaar of de waarde die een gemeenschap aan een object geeft, binnen het restauratieveld een steeds grotere rol gaan spelen. Reproductie van fotografische kunstwerken druisen goeddeels tegen deze traditionele opvattingen over restauratie in.’

Marchesi is restaurator in het Stedelijk Museum Amsterdam. Concrete gevallen brachten haar tot het onderzoek naar een theoretisch kader met praktische handvatten. In 2011 en 2012 klaagden Jan Dibbets en Gerald van der Kaap over de staat waarin sommige van hun fotografische kunstwerken verkeerden. De kunstenaars vonden dat de werken inmiddels ongeschikt waren voor expositie. Zij stelden voor nieuwe afdrukken te maken.

Marchesi: ‘Dat riep allerlei vragen op bij mij, bijvoorbeeld over materiële authenticiteit en de rol van de restaurator in het museum. Bovendien maakte deze praktijk duidelijk welke dilemma’s een restaurator kan ervaren in de omgang met levende kunstenaars, die duidelijke en sterke opvattingen hebben over hoe hun creaties eruit moeten zien, hoe deze moeten worden weergegeven en worden bewaard.’ 

De onderzoekster stelde onder meer een Stakeholders Identification Model samen. Dat is een concreet instrument waarmee restauratoren en andere museummedewerkers de personen die bij de besluitvorming van een restauratiebehandeling betrokken zijn kunnen identificeren en benoemen. Het onderzoek van Marchesi is een eerste verkenning van een gecompliceerde maar hoogst actuele problematiek.

Meer informatie

Monica Marchesi (1971) voltooide haar proefschrift ‘Forever Young. The Reproduction of Photographic Artworks as a Conservation Strategy’ aan de Universiteit Leiden met NWO-financiering uit het programma Science4Arts binnen het project ‘Photographs and Preservation. How to save photographic artworks for the future?’. Promotores zijn prof. dr. C.J.M. (Kitty) Zijlmans en prof. dr. P. (Pip) Laurenson (Tate London, Universiteit Maastricht), copromotor dr. H.F. (Helen) Westgeest.

Project van Kitty Zijlmans in projectendatabase

Bron: NWO