Tweetaligheid onder middeleeuwse Ierse geleerden vergelijkbaar met tweetaligheid nu

1 juni 2017

Een Ierse monnik uit de middeleeuwen schakelde bij het schrijven van een boek moeiteloos tussen het Iers en het Latijn. Dit fenomeen van ‘code switching’ is van alle tijden; tegenwoordig schakelen we ook moeiteloos tussen het Nederlands en Engels. Nike Stam deed er onderzoek naar aan de hand van middeleeuwse kalenderteksten. Zij concludeert dat de manier waarop die monniken van taal wisselden in hun teksten vergelijkbaar is met de manier waarop wij van taal wisselen in onze gesprekken. Zij promoveert op woensdag 7 juni aan de Universiteit Utrecht met NWO-financiering uit de Vrije competitie.

Kaart van Ierland, tien eeuwen geleden. Bron: Universiteit UtrechtKaart van Ierland, tien eeuwen geleden. Bron: Universiteit Utrecht

Voor haar onderzoek keek Stam naar de negende-eeuwse heiligenkalender Félire Óengusso, een lang gedicht waarin voor elke dag van het jaar heiligen opgesomd worden die op die dag gestorven zouden zijn. In de kalenderteksten plaatsten monniken indertijd commentaar en aantekeningen in de zijlijn. Ze nam zowel de grammatica als de functie van de taalwisselingen in dit commentaar onder de loep.

Uit haar onderzoek blijkt dat taalwisselingen vaak functioneel zijn: ze worden bijvoorbeeld gebruikt om bepaalde elementen in de tekst te benadrukken, zoals citaten of het einde van een verhaal. In het volgende voorbeeld is te zien hoe het Latijn gebruikt wordt om een kritische noot aan de tekst toe te voegen over de Heilige Balbina:

baluina uirgo 7martir. ł commad hí baluina .i. bicsech ochill bicsechi in huib maccuáis mide. s non est uerum.

Balbina is een maagd en een martelares, of ze is (een andere) Balbina, dat wil zeggen Bicsech uit Cell Bicsech in Uí Macc Úais in Meath, maar dat is niet waar

Daarnaast lijkt het erop dat code-switches per ongeluk in de tekst terecht zijn gekomen, bijvoorbeeld als een monnik door een leenwoord of een taalneutraal woord onbewust in een andere taal begon te denken en in die taal verder schreef.

Uitdragen van identiteit

Commentaartekst in de kantlijn van een Heiligkalender. Bron: Universiteit UtrechtCommentaartekst in de kantlijn van een Heiligkalender. Bron: Universiteit Utrecht

De tweetalige teksten lijken de identiteit van de middeleeuwse monniken uit te dragen, een identiteit die al jong gevormd werd door onderwijs in zowel Iers als Latijn. Zoals jongeren vandaag de dag straattaal gebruiken om een groepsidentiteit te vormen en uit te dragen, gebruikten middeleeuwse monniken hun twee talen door elkaar. Stam: ‘Door een tekst te schrijven in een mix van Iers en Latijn, onderstreepten ze hun gezamenlijke geleerdheid en status in een soort vakjargon.’

Meer informatie

Nike Stam (1987) voltooide haar proefschrift ‘A typology of code-switching in the Commentary to the Félire Óengusso’ aan de Universiteit Utrecht, Faculteit Geesteswetenschappen
Departement Moderne Talen, met NWO-financiering uit de Vrije competitie. Hoofdaanvrager en promotor is prof. dr. P.C.H. (Peter) Schrijver. Copromotor is dr. Mícheál Ó Flaithearta.


Bron: Universiteit Utrecht