Sociaal onhandige betweter aan de basis van zesduizend ‘verbeteringen’ Nieuwe Testament

16 juni 2017

Hij was een zwart-witdenker. Hij begreep sociale codes niet, had lak aan status. Wilde altijd het laatste woord hebben. Gaat het over W.F. Hermans? Johan Cruijff? Willem Oltmans? Nee, negentiende-eeuwse theoloog Jan Hendrik Holwerda is de persoon die zichzelf zo in de weg zat, door biograaf Bart Kamphuis tot leven gebracht in zijn vuistdikke proefschrift ‘Against All Authorities’. ‘Zijn brieven lagen in Leiden te wachten tot ik ze kwam lezen,’ aldus Kamphuis. Hij promoveert maandag 19 juni aan de VU Amsterdam met NWO-financiering uit de Vrije competitie.

Jan Hendrik Holwerda (1805-1886).Jan Hendrik Holwerda (1805-1886). Foto: Archief KNAW.

Het talent voor klassieke talen van Jan Hendrik Holwerda (1805-1886) viel op de Latijnse school in Den Haag al op. Hij wilde predikant worden en koos voor de studie theologie in Leiden. ‘Hij genoot als kind erg van het luisteren naar de dominees,’ zegt Kamphuis.

Holwerda omarmde in Leiden de onder classici hervonden kritische geest van de achttiende eeuw. Verdieping in oude handschriften en teksten moest met een kritische blik, zo luidde die zienswijze. Een evidente kopieerfout in de tekst die tot onbegrip leidde of wartaal, moest de tekstbezorger kunnen aanpassen met een zogeheten ‘conjectuur’ – een aanname over wat er in plaats van de vergissing of papierbeschadiging  bedoeld geweest kon zijn. Door te redeneren probeerde je de oorspronkelijke woorden terug te vinden. Dat kon je volgens de academische wereld doen bij alle klassieke teksten… maar niet bij het Nieuwe Testament.

Jan Hendrik Holwerda lapte dat aan zijn laars en gaf de conjectuurkritiek van het Nieuwe Testament een cruciale impuls die er mede toe heeft geleid dat VU-onderzoekers Jan Krans en Bart Kamphuis een online databank met bijna 6000 conjecturen op het Nieuwe Testament hebben kunnen samenstellen.

Fragment uit 1 Korintiërs 13 (de eerste brief van Paulus) op papyrus, in het Grieks.Fragment uit 1 Korintiërs 13 (de eerste brief van Paulus) op papyrus, in het Grieks. Beeld: Shutterstock.

Eigen student eerst

Holwerda werd predikant in Gorinchem maar verloor zijn geloof, in 1835 al, na het lezen van Das Leben Jesu van David Friedrich Strauss, waarin het Bijbelse levensverhaal van Jezus als mythologisch verhaal wordt gezien. Holwerda wilde eigenlijk stoppen als dominee en ambieerde een academische loopbaan. Zijn oudere  vriend Jacob Geel, literator, filoloog en bibliothecaris, spoorde hem aan om Wessel Albertus van Hengel op te volgen als hoogleraar Nieuwe Testament in Leiden. Van Hengel wilde echter een van zijn eigen studenten op die plek, tot ongenoegen van Holwerda die een ‘nogal aanvallende brief’ schreef. ‘Die heb ik helaas niet,’ zegt Kamphuis. ‘Veel andere brieven wel. Ze lagen in Leiden te wachten om gelezen te worden.’

Waarom ging Holwerda in al zijn publicaties zo tekeer tegen de gevestigde namen in het vakgebied? Waarom gooide hij telkens zo zijn eigen glazen in? Karakter en levensloop lijken er debet aan: doordat hij niet snapte hoe hij het spel moest spelen, kreeg hij geen voet aan de grond in de academische wereld. ‘Zijn brieven wekken de suggestie dat hij iets autistisch had,’ oppert Kamphuis. ‘Asperger wellicht. Een zwart-witdenker. Hij begreep sociale codes niet en had lak aan status. Altijd het laatste woord hebben. Tegen vrienden zei hij later: ‘Ik ben onhandig te werk gegaan. Het beeld bestaat nu dat ik tegen iedereen ben’. Een tragische figuur.’

De titel van het proefschrift Against All Authorities spreekt boekdelen, maar verwijst tegelijkertijd naar zijn conjecturen, want in het Engels kun je een handschrift ook ‘autoriteit’ noemen. Holwerda verrichtte zijn omvangrijke conjectuurwerk in krap tien jaar: van 1853 tot 1862. Daarna richtte hij zich meer op klassieke auteurs. Al die tijd bleef hij naast het publiceren ook predikant, een lijdensweg nadat hij in 1835 al zijn geloof had verloren. ‘Maar hij had een vrouw, zeven kinderen en veel verantwoordelijkheidsgevoel, aldus Kamphuis. ‘Om een inkomen te garanderen heeft hij zichzelf verloochend. Uiteindelijk  werd hij rector van de Latijnse school in Gorinchem en trok hij zich terug uit academische discussies.’

Meer informatie

B.L.F. (Bart) Kamphuis (1981) voltooide zijn proefschrift ‘Against All Authorities. The New Testament Conjectural Criticism of Jan Hendrik Holwerda (1805-1886)’ aan de VU Amsterdam, Faculteit der Godgeleerdheid, met NWO-financiering uit de Vrije competitie binnen het project ‘New Testament Conjectural Emendation. A Comprehensive Enquiry’. Promotoren zijn prof. dr. L.J. (Bert-Jan) Lietaert Peerbolte en prof. dr. G. (George) Harinck.


Bron: Vrije Universiteit Amsterdam