Noord-Hollander uit de Enkelgrafcultuur was dol op eend en vis

22 februari 2017

Hoe leefden onze landgenoten tijdens de Enkelgrafcultuur, vroeger ook wel Touwbekercultuur genoemd; wat waren de sociale gevolgen van hun handelingen en besluitvorming? We moeten er goeddeels naar gissen, want de periode tussen 2900 en 2450 voor Christus is ontstellend lang geleden. Restanten uit het dagelijks leven van deze oerbewoners kunnen ons echter op weg helpen. Archeologe Virginia Garcia-Diaz verrichtte onderzoek in Noord-Holland en deed enkele opmerkelijke ontdekkingen. Zij promoveert donderdag 23 februari aan de Universiteit Leiden met NWO-financiering uit het programma Odyssee.

De introductie van eenpersoonsgraven voor overledenen – in oudheidkundige termen een vrij abrupte –  strekte zich uit over inwoners van vrijwel geheel Noord- en Midden-Europa en de zuidelijke randjes van Scandinavië tot diep in Rusland aan toe. De dode vond zijn laatste rustplaats in samengetrokken positie, mannen op de linker zij, vrouwen op hun rechter, beiden met het gezicht naar het zuiden. De naam ‘touwbekercultuur’ vond zijn oorsprong in de manier waarop men in deze periode aardewerken potten bakte, met vlak onder de opening de afdruk van een touw. De restanten die archeologen in Noord-Holland hebben aangetroffen zijn de meest westelijke overblijfselen van een cultuur die gedurende een half millennium in het laat-neolithicum bijna geheel Noord-Europa behelsde.

Vissen en het hoeden van vee

‘Huishoudelijke artefacten van de Enkelgrafgemeenschap,’ aldus Virginia Garcia-Diaz, ‘vormen de reflectie van hun sociale acties en zijn een belangrijke informatiebron voor de studie naar de sociale samenstelling van deze groepen. Ik heb in mijn onderzoek grondstoffen, technologie en gebruikssporen van artefacten (vuursteen, stenen en benen voorwerpen en ornamenten van barnsteen) gecombineerd.’

Een benen priem en twee naalden, gevonden op de locatie ZeewijkEen benen priem en twee naalden, gevonden op de locatie Zeewijk

De onderzoekster richtte zich op vondsten uit Keinsmerbrug (gemeente Schagen), Mienakker (Opmeer) en Zeewijk (IJmuiden). ‘Er zijn diverse verschillen te vinden tussen de nederzettingen: Keinsmerbrug werd seizoensmatig gebruikt en de belangrijkste activiteit was het op grote schaal vangen van vogels, voornamelijk eenden, in combinatie met vissen en het hoeden van vee. Mienakker en Zeewijk werden het hele jaar door bewoond. Vissen en de jacht waren er belangrijk, maar de economie was voornamelijk gebaseerd op gewasverbouw en het hoeden van vee'.

Drie handmolens en een ander stenen werktuig (locatie Miennaker) vertonen slijtage door gebruik bij graanverwerkingDrie handmolens en een ander stenen werktuig (locatie Miennaker) vertonen slijtage door gebruik bij graanverwerking

Garcia-Diaz vergeleek haar vondsten met opgravingen uit dezelfde periode uit de Vlaardingencultuur. ‘Er is een duidelijke continuïteit is in de exploitatie van de ruimte. Technologische tradities in het vervaardingen van vuurstenen en stenen werktuigen vertonen grote overeenkomsten. Maar als je grafrituelen vergelijkt zijn er verschillen te zien in de gebruikte grondstoffen en de werktuigtypen. Waar je tijdens de voorgaande trechterbekerperiode in graven voornamelijk huishoudelijke artefacten tegenkomt, worden de grafgiften van de Enkelgrafcultuur gekenmerkt door bijzondere voorwerpen van niet-lokaal materiaal. Je ziet dus een transformatie in de samenleving, van gelijkheid naar de eerste manifestaties van differentiatie in de sociale structuur.’

Meer informatie

V. (Virginia) Garcia-Diaz (1981) voltooide haar proefschrift ‘The Domestic Sphere of the Corded Ware Culture. A functional analysis of the domestic implements of three Dutch settlements’ binnen het project ‘Unlocking North Holland's Late Neolithic Treasure Chest. Single Grave Culture behavioural variability in a tidal environment’ aan de Universiteit Leiden, Faculteit Archeologie, met financiering uit het NWO-programma Odyssee. Hoofdaanvrager was dr. J.H.M. (Hans) Peeters.


Bron: NWO

Kenmerken

Wetenschapsterrein

Sociale en Geesteswetenschappen

Programma

Odyssee

Speerpunt

Samenwerken in thema's (2011-2014) Thema: Culturele dynamiek (2007-2010)