Metaalzepen cruciaal voor snelheid veroudering olieverfschilderijen

15 mei 2017

Een olieverfschilderij is geen permanent en onveranderbaar object, maar ondergaat een heel trage verandering in uiterlijke en innerlijke structuur. Metaalzeepvorming is daarbij van groot belang. Chemicus Joen Hermans is erin geslaagd de moleculaire structuur van oude olieverf na te maken. Dat is een grote stap naar betere conservering van kunstwerken. Hij promoveerde op dinsdag 9 mei cum laude aan de Universiteit van Amsterdam met NWO-financiering uit het programma Science4Arts.

Johannes Vermeer, Gezicht op Delft, c. 1660 - 1661 (Mauritshuis, Den Haag)Johannes Vermeer, Gezicht op Delft, c. 1660 - 1661 (Mauritshuis, Den Haag)

Verf kan verkleuren, vernis vergelen en een schilderij verzamelt stof of ander vuil. Joen Hermans onderzocht de chemische processen die hieraan ten grondslag liggen. ‘Restauratoren doen hun uiterste best om eventuele schade te restaureren, maar feit blijft dat we op dit moment nog niet genoeg begrijpen van de moleculaire structuur van verouderde olieverf en de chemische processen die daarin plaatsvinden. We kunnen dus niet goed voorspellen hoe verf zal reageren op de handelingen van een restaurator of veranderingen in de omgeving van een schilderij.’

Olieverf is in zijn simpelste vorm een mengsel van pigment en een drogende olie als bindmiddel. Het gekleurde pigment is vaak een metaalzout. ‘Zodra het pigment en de drogende olie samenkomen, begint een ongelooflijk complex chemisch proces’, aldus Hermans, ‘dat eeuwig blijft doorgaan.’ De vetzuurketens in de olie kunnen polymeriseren als ze worden blootgesteld aan zuurstof uit de lucht. Tegelijkertijd reageren metaalionen aan het oppervlak van de pigmentkorrels met de olie.

‘Zandkorrels’ in de rode dakpannen van 'Gezicht op Delft' van Johannes Vermeer blijken 'loodzeepbolletjes' (Annelies van Loon, UvA/Mauritshuis)‘Zandkorrels’ in de rode dakpannen van 'Gezicht op Delft' van Johannes Vermeer blijken 'loodzeepbolletjes' (Annelies van Loon, UvA/Mauritshuis)

Korstvorming op het schilderijoppervlak

‘Een veelvoorkomend probleem bij de conservering van olieverfschilderijen is de vorming van zogenaamde metaalzepen’, zegt Hermans. Dit zijn verbindingen van metaalionen en vetzuren. De vorming van metaalzepen is in verband gebracht met verschillende soorten verfdegradatie, zoals toenemende broosheid, transparantie of korstvorming op het schilderijoppervlak. Hermans: ‘Met het blote oog kun je zelfs klontjes metaalzeepmateriaal zien op sommige schilderijen, bijvoorbeeld op De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp van Rembrandt of in Gezicht op Delft van Vermeer.’ Naar schatting heeft 70 procent van alle olieverfschilderijen last van metaalzeepvorming.

Hermans heeft tot in detail bestudeerd hoe metaalzepen zich precies vormen. Hij begon met het karakteriseren van de structuur van metaalzepen. Hij ontdekte onder meer dat het proces waarbij metaalionen ‘bewegen’ door het schilderij cruciaal zijn bij het bepalen van hoe snel een olieverfschilderij veroudert. Ook is Hermans erin geslaagd de moleculaire structuur van oude olieverf na te maken, zodat het gedrag van oude verf gesimuleerd en bestudeerd kan worden zonder dat er stukjes uit Rembrandts Nachtwacht hoeven te worden gesneden. Met deze kennis, betoogt Hermans, kan worden bijgedragen aan een solide basis voor de conservering van vele waardevolle kunstwerken.

Meer informatie

J.J. (Joen) Hermans (1989) voltooide zijn proefschrift ‘Metal Soaps in Oil Paint’ aan de Universiteit van Amsterdam, Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica, Van 't Hoff Institute for Molecular Sciences (HIMS), met NWO-financiering uit het programma Science4Arts voor het project ‘Paint Alterations in Time. Implications for Conservation, Presentation and Storage of Oil Paintings from Van Eyck to Mondrian’. Hoofdaanvrager en promotor was prof. dr. P.D. Iedema. Co-promotor was dr. K. Keune.


Bron: Universiteit van Amsterdam UvA