Franciscaner monniken claimden het Heilige Land

27 juni 2017

Vanaf de late middeleeuwen hebben de Franciscaner monniken systematisch toegewerkt naar een claim op het Heilige Land, in geschreven teksten en door het bouwen van ‘sacri monti’ (heilige bergen). De volgelingen van Sint Franciscus, verenigd in de bekende ‘bedelorde’, waren ondanks de Ottomaanse verovering van Jeruzalem in 1517 tot ver in de zeventiende eeuw in het gebied actief. Die periode was door historici nog nauwelijks onderzocht. Historica Marianne Ritsema van Eck bracht halfvergeten teksten boven water. Zij promoveert woensdag 28 juni aan de Universiteit van Amsterdam met NWO-financiering uit de Vrije competitie.

Franciscaner monniken in gebed in de Heilig Grafkerk of Verrijzeniskerk te Jeruzalem. Foto: Shutterstock / Dominika ZarzyckaFranciscaner monniken in gebed in de Heilig Grafkerk of Verrijzeniskerk te Jeruzalem. Foto: Shutterstock / Dominika Zarzycka

In 1291 viel het laatste bastion van de kruisvaarders, de kustplaats Akko, in het noordwesten van het huidige Israël. Daarmee kwam een eind aan de katholieke aanwezigheid in het Heilige Land, tot het moment dat de Franciscaanse orde het voor elkaar kreeg om zich te vestigen in Jeruzalem in 1333. Gedurende de gehele late middeleeuwen waren de Franciscanen de enige permanent aanwezige katholieke christenen. Zij bepaalden in aanzienlijke mate de perceptie die westerse pelgrims hadden van het door de Mammelukken geregeerde Jeruzalem. Na de verovering van Jeruzalem door de Ottomanen in 1517 en de Reformatie die zich rond dezelfde tijd voltrok in Europa, veranderde de positie van de Franciscaanse broeders van het Heilige Land aanmerkelijk. In de loop van de tweede helft van de zestiende eeuw werden de Franciscanen langzamerhand uit hun hoofdkwartier gewerkt, het convent op de berg Sion in Jeruzalem.

Ideologische relatie

Marianne Ritsema van Eck: ‘Volgens heersende aannames betekende dit alles ook het einde van de bedevaart naar het Heilige Land. Historici hebben daarom weinig interesse getoond voor de rol van deze Franciscanen na pakweg 1520. Ik heb onderzocht hoe de broeders, ondanks al deze tegenslag nog steeds aanwezig in het Heilige Land, reageerden op de nieuwe situatie in hun representaties van het Heilige Land vanaf de late middeleeuwen, rond 1480, tot en met de late zeventiende eeuw. Aan het begin van de zestiende eeuw werden er bijvoorbeeld twee ‘sacri monti’ gesticht bij Varallo en San Vivaldo in Italië, die ‘nieuwe Jeruzalems’ uitbeelden, door Franciscanen die eerder in het Heilige Land hadden gediend. Zo werd er een ideologische relatie mee gecultiveerd.’

Ritsema van Eck duikelde tijdens haar onderzoek een relatief onbekende en weinig bestudeerde tekst op van broeder Paul Walther von Guglingen uit 1485. ‘Dit traktaat was tot nu toe aan de academische aandacht ontsnapt vanwege zijn uitzonderlijke aard: het is noch een pelgrimsverslag, noch een devotioneel betoog over de Heilige Plaatsen. Het vormde indertijd wel een belangrijke bron voor veel bekender geworden teksten, bijvoorbeeld het immens populaire en veel bestudeerde Itinerarium in Terram Sanctam (1486) door Bernhard von Breydenbach.‘

Evenmin weinig bekend is dat in Jeruzalem zeer regelmatig ‘interconfessionele ontmoetingen’ plaats hadden tussen de Franciscanen en protestantse gasten. Uit reisverslagen uit die tijd blijkt dat de broeders het idee van ‘heilige ruimte’ als bedevaart standvastig verdedigden, en tegelijkertijd een speciale rol voor henzelf als broeders van het Heilige Land claimden om als expert over dit soort zaken te fungeren. De broeders vervulden een sleutelrol in het tentoonspreiden van een katholiek, contrareformatorisch perspectief op het Heilige Land. ‘Zij vervulden deze rol bewust; zagen dit als een specifiek Franciscaans voorrecht. Het was in hun ogen een exclusieve taak om alle aspecten van reis en bedevaart naar Jeruzalem te overzien. Tegelijkertijd claimden de Franciscanen bezit van het Heilige Land voor henzelf.’

Meer informatie

M.P. (Marianne) Ritsema van Eck (1986) voltooide haar proefschrift ‘Custodians of Sacred Space: Constructing the Franciscan Holy Land through Texts and Sacri Monti (ca. 1480-1650)’ aan de Universiteit van Amsterdam, Faculteit der Geesteswetenschappen, Capaciteitsgroep Geschiedenis, met NWO-financiering uit de Vrije competitie. Hoofdaanvrager en promotor is prof. dr. G. (Guy) Geltner. Copromotor is dr. M. (Michele) Campopiano.


Bron: NWO