Atheïsme in India heeft veel meer kanten dan alleen 'Europese Verlichting'

18 april 2017

De atheïstische beweging in India, in de zuidelijke deelstaten Andhra Pradesh en Telangana, is niet slechts een vorm van 'ongeloof', maar grijpt diep in het dagelijks leven in. Volgens antropoloog Stefan Binder moeten we nauwkeuriger en systematischer kijken naar lokale begrippen, verder dan de aloude 'Europese' tweedeling tussen religie en seculairiteit: alleen zo kun je de complexe samenstelling van het seculiere begrijpen, waarbij je aandacht schenkt aan mondiale verstrengeling en specifieke plaatselijke betekenis. Stefan Binder promoveert woensdag 19 april aan de Universiteit Utrecht met NWO-financiering uit het programma Promoties in de geesteswetenschappen.

Bazaar nabij Charminar in de bruisende stad Hyderabad in de Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Beeld: BasPhoto / Shutterstock.comBazaar nabij Charminar in de bruisende stad Hyderabad in de Indiase deelstaat Andhra Pradesh. Beeld: BasPhoto / Shutterstock.com

India is met 1,2 miljard inwoners na China het dichtstbevolkte land ter wereld. Naar verwachting heeft het land na het jaar 2050 de koppositie overgenomen als het gaat om inwonertal. India kent van oudsher sterke en wijdverbreide religieuze groeperingen. Meer dan tachtig procent van de Indiase bevolking is hindoe, dertien procent hangt de islam aan. Zeer kleine minderheden vormen de christelijke en sikh-stromingen. Er is in India echter ook een georganiseerde atheïstische beweging. Stefan Binder onderzocht deze groepering in twee zuidelijke deelstaten, Andhra Pradesh en Telangana.

Atheïsten: maatschappij opnieuw vormgeven

Stefan Binder: 'Dit zijn groepen en individuen die zich identificeren als atheïsten, rationalisten of humanisten. Zij zijn betrokken bij verscheidende vormen van maatschappelijk activisme. Door atheïsme te verwezenlijken als een allesomvattende manier van leven, willen zij een gelijkwaardige, rechtvaardige en rationele samenleving vormgeven. Atheïsten streven in de praktijk een opnieuw vormgegeven maatschappij na, doorgaans als een complete "mentale revolutie" ("bhāvaviplavaṃ" in het Telugu, de officiële taal van Andhra Pradesh). Hoe theorie en praktijk elkaar hier vinden vormde de belangrijkste analytische focus van mijn onderzoek, naast de ideeënvorming door de atheïsten zelf.'

De atheïstische beweging in Andhra Pradesh en Telangana is niet alléén een vorm van ongeloof. Binder onderzocht ook praktijken van collectief sociaalactivisme, zoals campagnes tegen bijgeloof, openbare demonstraties en programma's ter bestrijding van het kastesysteem. Hij bracht ook aspecten van het dagelijks leven in kaart, waaronder individuele levensverhalen, huwelijk en gezin en genderverhoudingen.

Binder bracht meer dan dertien maanden door in Andhra Pradesh en Telangana, zocht aansluiting bij de lokale atheïsten en nam er tientallen interviews af. Hij voerde een systematische analyse van teksten uit die voornamelijk in het Telugu geschreven zijn door leden van en betrokkenen bij de beweging. Binder: 'Ik opper een heroverweging van eurocentrische denkpatronen. Wij in het westen veralgemeniseren het seculiere doorgaans tot één set concepten of tot een coherente idee geworteld in de geschiedenis van het christendom en de Europese Verlichting. Dat is veel te beperkt.'

Meer informatie

Stefan Binder (1985) voltooide zijn proefschrift Total Atheism: Making 'Mental Revolution' in South India aan de Universiteit Utrecht, Faculteit Geesteswetenschappen, departement Filosofie en Religiewetenschap, met NWO-financiering uit het programma Promoties in de geesteswetenschappen (project: Atheism and spirituality. Configurations of secularity among the Indian middle class). Promotoren zijn prof. dr. B. (Birgit) Meyer en prof. dr. P.T. (Peter) van der Veer.

Stefan Binder werkt inmiddels als Research Fellow bij het Centre for Modern Indian Studies (CeMIS) te Göttingen.


Bron: NWO