Tadaa! Waarom ideofonen vrijgevochten woorden zijn

17 oktober 2016

Sommige woorden staan bij voorkeur aan de rand van de zin terwijl andere netjes in het gelid staan. Dat geldt sterk voor ideofonen, woorden waarvan de klank iets verraadt over de betekenis: de meest expressieve ideofonen zijn het minst in de zin geïntegreerd, en komen het vaakst samen met gebaren. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van Veni-laureaat Mark Dingemanse samen met Kimi Akita van de Universiteit van Nagoya.

Wat bepaalt waar woorden in de zin staan? Voor een deel zijn dat grammaticale regels die per taal kunnen verschillen: zo komt het werkwoord in het Japans meestal aan het einde van een zin ('Max Verstappen iedereen passeert') terwijl het in de Ghanese taal Siwu tussen onderwerp en lijdend voorwerp in staat ('Max Verstappen passeert iedereen'). Maar in beide talen —en een hele hoop meer— zou een woord als 'Vroem!' aan de rand van de zin terecht komen.

Kibikibi

'Vroem!' is een ideofoon: een woord waarvan de klank iets verraadt over de betekenis. 'Nederlanders associëren ideofonen nogal eens met kinderboeken,' zegt Dingemanse, 'maar talen zoals het Japans hebben duizenden van dit soort woorden die door iedereen volop gebruikt worden.' Voorbeelden van Japanse ideofonen zijn tsiratsira 'fladderend' en kibikibi 'energiek'. Dingemanse en Akita vonden belangrijke overeenkomsten tussen ideofonen in 10 talen rond de wereld: ze worden doorgaans op een speciale, expressieve manier uitgesproken, en zijn meestal te vinden aan de rand van de zin.

Volgens de onderzoekers komt dit omdat ideofonen speciale woorden zijn: ze beschrijven niet zomaar iets, ze beelden het uit. Voor dat uitbeelden is ruimte nodig: een plek die relatief losstaat van de grammatica van de rest van de zin. Sterk bewijs hiervoor vonden Dingemanse en Akita in video-opnames van Japanse gesprekken. Daaruit bleek dat ideofonen aan de rand van de zin niet alleen het meest expressief klinken, maar ook het vaakst gecombineerd worden met gebaren (82%). Bij ideofonen die dieper ingebed waren in de zin bleef alles daarentegen netjes in het gelid: die klonken meer als gewone woorden en werden zelden vergezeld van gebaren (12%). 

Het Japanse ideofoon voor 'inkomende golf' wordt uitgesproken én uitgebeeld met een gebaar (artikel Dingemanse & Akita, p.18)Het Japanse ideofoon voor 'inkomende golf' wordt uitgesproken én uitgebeeld met een gebaar (artikel Dingemanse & Akita, p.18)


Vrijgevochten

'We snappen nu beter waarom ideofonen zulke vrijgevochten woorden zijn,' zegt Dingemanse, 'maar ook hoe en wanneer ze weer in het gareel van de grammatica gebracht worden.' De meeste ideofonen beginnen als een soort illustratie in spraak, maar bij veel gebruik kunnen ze afslijten tot gewone woorden. Het onderzoek laat daarmee zien dat grammaticale structuren niet slechts terug te voeren zijn op abstracte regels, maar beïnvloed worden door hoe mensen taal gebruiken.

De studie is onderdeel van het door NWO gefinancierde Veni-onderzoek dat Mark Dingemanse momenteel uitvoert aan het Max Planck Instituut voor Psycholinguistiek in Nijmegen. Dankzij de beurs kan hij samenwerken met teams in Japan en Stanford.

Meer informatie

Dingemanse, Mark, and Kimi Akita. 2016. An Inverse Relation between Expressiveness and Grammatical Integration: On the Morphosyntactic Typology of Ideophones, with Special Reference to Japanese. Journal of Linguistics. doi:10.1017/S002222671600030X


Bron: NWO