Neanderthalers verzamelden mangaanoxide om vuur te maken

Mangaanoxide verlaagt ontbrandingstemperatuur

26 februari 2016

Mangaanoxide is een donker gekleurd mineraal dat in het stenen tijdperk gebruikt werd als pigment, zoals bij de grottekeningen van Lascaux. Uit een serie analyses door wetenschappers van Universiteiten in Leiden en Delft blijkt echter dat 50.000 jaar geleden Neanderthalers bij Pech-de-l'Azé I in Zuid-west Frankrijk dit mineraal heel anders gebruikten.

Bij verschillende opgravingen van Neanderthalers in Frankrijk werden veel zwarte ‘blokjes’ gevonden. De gebruikelijke interpretatie voor het gebruik van deze afgeschraapte klompjes mangaanoxide is dat ze dienden als pigment in lichaamsdecoratie. Neanderthalers gebruikten echter regelmatig vuur en hadden daardoor gemakkelijk houtskool en roet beschikbaar. Mangaanoxide zou speciaal verzameld moeten worden en dat kost zowel tijd als energie.

Manganese dioxide blocs from Pech de l’Azé (France), both unmodified (b and d) and abraded (a and c).Mangaan dioxide blokken van Pech de l’Azé (Frankrijk), onbewerkt (b en d) en gepolijst (a en c)

Ontvlamtemperatuur
Na analyse blijkt dat de Neanderthalers bij Pech-de-l'Azé I (Dordogne) mangaanoxide verzamelden voor een heel ander doel. Experimenten tonen aan dat afgeraspt mangaanoxide poeder dat over hout wordt gestrooid kan helpen bij het ontsteken van houtvuur doordat het de ontvlamtemperatuur flink verlaagt (YouTube film toont verschil in ontbranding), van 350 graden naar 250. Toevoeging van het poeder versnelt dus de ontvlamming. Archeologische vondsten van dit oxide bij vuurplaatsen en bewijs van het vermalen van blokjes bevestigen dat het werd gebruikt voor het maken van vuur. Het gebruik van vuur kent vele voordelen die opwegen tegen de extra energie die nodig is voor het verzamelen van deze blokjes. Ook de symbolische en sociale waarde van vuur moet niet worden onderschat.

Cognitie
Dit gebruik van mangaanoxide bij het maken van vuur is niet bekend bij hedendaagse jagers en verzamelaars. Het is kennis die in de loop van de tijd verloren is gegaan. Dit onderzoeksresultaat kan betekenis hebben voor ons begrip van de cognitieve vermogens van Neanderthalers. Het gebruik van dit uit zichzelf onbrandbare materiaal ligt niet voor de hand. De kennis en het inzicht dat dit gebruik van mangaanoxide laat zien is verrassend; het is een breuk met de expertise die voorheen werd toegeschreven aan Neanderthalers.

Mangaandioxide en vers hout
Dr. Peter Heyes, eerste auteur van het artikel in Scientific Reports:
‘We weten niet hoe Neanderthalers vuur maakten maar gezien hun kundige omgang met stenen voorwerpen, zouden ze best vonken en tondel gebruikt kunnen hebben. Het staat niet in het artikel maar mangaan dioxide toegevoegd aan houtschaafsel of ander tondel vergroot de efficientie waarmee tondel een vonk vangt en vervolgens ontbrandt. Vuur maken met een vuursteen zonder metaal te gebruiken is lastig. Mangaan dioxide heeft dan een voordeel.

Jager-verzamelaars bewaren meestal een voorraadje gedroogd houtschaafsel of ander tondel om vuur mee te starten. Slijtagepatronen op vuurstenen van de Neanderthalers tonen dat ze hout sneden. Als we ervan uitgaan dat Neanderthalers een voorraadje gedroogd houtschaafsel bewaarden, dan konden ze vuur maken met twijgen en takken als ze eenmaal met behulp van mangaan dioxide een vuurtje aan hadden gekregen. Het oplaaiende vuur kon meer vers hout aan.

Achterhalen of en hoe Neanderthalers omgingen met hout als brandstof zal lastig zijn. Toch kan het een belangrijk onderdeel zijn geweest van hun overleving. Als ze tijd en energie konden besteden aan het verzamelen van mangaan dioxide, dan is het ook mogelijk dat ze goede methodes hadden voor het gebruik van hout als brandstof.'

Auteurs
Dit onderzoek was komt voort uit de samenwerking van de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden met de Faculteit 3mE van de TU Delft, waarbij expertise in Paleolithische archeologie, verbrandingsprocessen en materiaal analyse samenkwam.

Auteurs: Peter J. Heyes, Konstantinos Anastasakis, Wiebren de Jong, Annelies van Hoesel, Wil Roebroeks en Marie Soressi: Selection and Use of Manganese Dioxide by Neanderthals, Scientific Reports, 6:22159, DOI: 10.1038/srep22159

Dit onderzoek werd mede mogelijk gemaakt door NWO (Spinozapremie Wil Roebroeks), de KNAW (Prijs Akademiehoogleraren) en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Bron: Universiteit Leiden