Vergadertool voor innovatieprocessen

1 juli 2015

Vergaderingen van ketenpartners die willen innoveren zijn anders dan gewone vergaderingen. Minder voorspelbaar en met een wisselende samenstelling. Een groep Wageningse onderzoekers onder leiding van Barbara van Mierlo ontwikkelde voor het NWO-programma Maatschappelijk verantwoord innoveren een methodiek voor dit soort overleg. Een nieuwe vergadertool – de 'leerspiegel' – structureert, monitort en bemoedigt.

Vergadertool voor innovatieprocessen

Steeds meer bedrijven en ondernemers zoeken nieuwe manieren om het maken van winst te koppelen aan een beter milieu en meer dierenwelzijn. Zo komen ze tegemoet aan maatschappelijke zorgen. Ze willen bijvoorbeeld een ultrakorte keten opzetten waarbij boeren rechtstreeks leveren aan consumenten, of een grondstoffenkringloop sluiten. Kenmerkend voor dit soort initiatieven is dat ze vanwege hun innovatieve karakter geen vastomlijnd eindresultaat hebben en dat ze afhankelijk zijn van wisselende samenwerkingsverbanden met vaak nieuwe partners. Klassieke methoden van projectmanagement en monitoring en evaluatie – zoals stappenplannen – volstaan niet voor dit type initiatieven.

Reflexieve monitoring

Een groep onderzoekers aan de Universiteit Wageningen onder leiding van Barbara van Mierlo paste een nieuwe aanpak toe: Reflexieve Monitoring in Actie. De onderzoekers stelden zich op als sparring partner van ondernemers en bedrijven met een vernieuwend initiatief, keken goed naar het leer- en innovatieproces en koppelden hun observaties direct terug naar de vernieuwers. Ze verdiepten zich in de relaties tussen hoofdzaken: de maatschappelijke ambities voor de lange termijn, de gangbare praktijk op dit moment, de verankering daarvan in regelgeving en beleid en de kansen voor vernieuwing. Ook reflecteerden ze op de ethische waarden die – al dan niet bewust – ten grond liggen aan voorgenomen besluiten en acties. Dit proces van verdieping en reflectie was aanleiding voor nieuwe activiteiten of voor aanpassing van voorgenomen acties, met resultaten die opnieuw gezamenlijk werden gemonitord. De methode biedt richtlijnen en instrumenten om zelf aan de slag te gaan. Ze helpt de initiatiefnemers om gezamenlijke oplossingen te vinden voor de uitdagingen die typerend zijn voor systeeminnovatie, zoals het doorbreken van oude patronen in denken en doen en het oplossen van institutionele knelpunten.

Zuivelketen en glastuinbouw

Voor het NWO-programma Maatschappelijk verantwoord innoveren is een nieuwe tool ontwikkeld voor het monitoren van vergaderingen van een systeeminnovatie-initiatief. Hiertoe namen Anne-Charlotte Hoes en PJ Beers, beiden onderzoekers op het gebied van leerprocessen, ruim een jaar lang deel aan vergaderingen van besturen en andere overlegorganen. Ook spraken ze uitgebreid met tientallen betrokkenen van twee initiatieven. De Duurzame ZuivelKeten is een initiatief van de Nederlandse Zuivelorganisatie (NZO), waarin de melkverwerkende industrie is verenigd en ook de Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO). Het tweede initiatief is van de Stichting versterking Afzetpositie Producenten (STAP), waarin verschillende glastuinders het voortouw hebben genomen, en het door hen opgerichte KetenKennisPlatform van tuinders en kennisinstellingen. De onderzoekers hebben de communicatie tijdens de reguliere vergaderingen in detail geanalyseerd en als een katalysator het leer- en innovatieproces bevorderd. Ze hielpen bijvoorbeeld om helder zicht te krijgen op de obstakels voor vernieuwing in de glastuinbouw en de kansen in de omgeving. In de Duurzame Zuivelketen droegen ze eraan bij dat de deelnemers zich niet alleen richtten op het oplossen van problemen, maar ook actiever communiceerden over het wenkend perspectief. Hierdoor kon een completere en aantrekkelijker toekomstvisie worden uitgewerkt.

Prikkelende vragen

Door op drie dimensies de ontwikkelingen bij te houden wordt de voortgang in het project zichtbaar gemaakt. Dat werkt bemoedigend in een proces dat per definitie onvoorspelbaar is. Soms is het daarnaast nodig dat de deelnemers meer rekening houden met de ontwikkelingen in de omgeving van het initiatief. Biedt nieuw beoogd beleid van het ministerie bijvoorbeeld nieuwe kansen? De leerspiegel bevat prikkelende vragen, die de deelnemers uitnodigen om zich bewust te zijn van hun omgeving. De leerspiegel is geschikt voor onderzoekers in de rol van reflexieve monitors of voor procesbegeleiders die innovatie-initiatieven ondersteunen, maar ook voor de teamleden van een project zelf als zij en de opdrachtgevers willen nagaan of het innovatieproces een goede kant op gaat. De leerspiegel zou dan klassieke evaluatiesystemen kunnen vervangen. Die zijn ontoereikend om vernieuwende, zoekende initiatieven de ruimte te geven die ze nodig hebben en toch een vinger aan de pols te houden. De leerspiegel biedt die mogelijkheid wel.

Bron: NWO

Kenmerken

Wetenschapsterrein

Geesteswetenschappen

Programma

Maatschappelijk verantwoord innoveren

Speerpunt

Samenwerken in thema's (2011-2014)

Leerspiegel

De 'leerspiegel' is een nieuwe vergadertool, die in kaart brengt wat deelnemers tijdens een vergadering gezamenlijk leren. Dat gebeurt door op een whiteboard of flipover drie dimensies van leren te noteren: inhoud, relaties en acties.