Geschiedenis van de eerste vakcentrale in Nederland

Vergeten strijd voor materiële verbeteringen en streven naar maatschappelijke omwenteling

11 november 2015

Het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS), dat bestond van 1893 tot 1940, was de eerste vakcentrale in Nederland. NWO-onderzoekers Piet Hoekman en Jannes Houkes beschrijven in hun proefschrift de talrijke veranderingen die het NAS in zijn bijna 50-jarige geschiedenis doormaakte in organisatie, ideologie, collectieve acties en bestuur, en het - niet altijd succesvolle - streven naar behoud van politieke en ideologische onafhankelijkheid. De dubbelpromotie van Hoekman en Houkes vindt plaats op 27 november aan de Universiteit Utrecht.

De Arbeid, 27 september 1935 (afbeelding Franz Holz)De Arbeid, 27 september 1935 (afbeelding Franz Holz)

Momenteel zendt de VARA het televisieprogramma De Strijd uit, waarin de aandacht uitgaat naar de hoofdstroom van de Nederlandse arbeidersbeweging. In deze dissertatie staat de voorloper centraal: het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS), de eerste vakcentrale in Nederland, die bestond van 1893 tot 1940. Het was een heterogene confederatie van vakbonden met een dubbele identiteit: het NAS richtte zich op materiële verbeteringen voor de arbeiders, maar het maakte ook deel uit van een expressief georiënteerde internationale protestbeweging tegen kapitalisme en staat.

Na 1900 was er wisselwerking met syndicalistisch georiënteerde vakorganisaties in Frankrijk en Duitsland. Dat was de aanleiding voor het oprichten van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV), de voorganger van het huidige FNV.

Het NAS onderging tal van veranderingen in organisatie, ideologie, collectieve acties en het bestuur, zoals blijkt uit de verschillende fasen die Hoekman en Houkes in de 50-jarige geschiedenis onderscheiden. In alle fasen streefde het NAS ernaar zijn onafhankelijkheid te behouden tegenover politieke of ideologische bemoeienis van allerlei partijen, waaronder de SDAP en groeperingen uit revolutionair socialistische, anarchistische of communistische hoek. Desondanks kwam het NAS met regelmaat in dergelijk ideologisch vaarwater terecht.

De Duitse bezetter verbood het NAS. Na de Tweede Wereldoorlog liet het gedachtegoed van het NAS sporen na in de Eenheidsvakcentrale (EVC) en het Onafhankelijk Verbond van Bedrijfsorganisaties (OVB). Maar in Nederland kwam geen andere vakcentrale meer van de grond die gedurende zo’n lange periode de strijd voor materiële verbeteringen combineerde met het streven naar een maatschappelijke omwenteling. Deze dissertatie belicht die vergeten strijd.

Publicatie

Het proefschrift van Piet Hoekman en Jannes Houkes kwam tot stand met financiering uit de Vervangingssubsidie Geesteswetenschappen van NWO en verschijnt bij Amsterdam University Press onder de titel Het Nationaal Arbeids-Secretariaat 1893-1940. De geschiedenis van de eerste vakcentrale in Nederland (ISBN 978-90-8555-102-7).

Meer informatie


Bron: Universiteit Utrecht

Kenmerken

Wetenschapsterrein

Geesteswetenschappen

Speerpunt

Investeren in talent en vrij onderzoek (2011-2014)