Aanpak Duurzame Aarde was zijn tijd vooruit

25 juni 2014

Renée van Kessel en Frans Martens blikken samen terug op het duurzaamheidsonderzoek sinds 2007 - het jaar dat Duurzame Aarde een apart thema binnen de NWO-strategie werd en het duurzaamheidsonderzoek binnen NWO integraal werd aangestuurd. Renée van Kessel-Hagesteijn is directeur NWO-Maatschappij- en Gedragswetenschappen en WOTRO en Frans Martens is directeur Aard- en Levenswetenschappen. Samen bouwden ze het duurzaamheidsonderzoek binnen NWO uit en ondersteunden ze jarenlang de ontwikkeling, uitvoering en afronding van uiteenlopende duurzaamheidsprogramma's. 'Als het aan ons had gelegen, waren we nog jaren doorgegaan met die intensieve samenwerking.'

Renée van Kessel-Hagesteijn (directeur NWO-Maatschappij- en Gedragswetenschappen en WOTRO) en Frans Martens (directeur Aard- en Levenswetenschappen)

Wetenschappelijk duurzaamheidsonderzoek was natuurlijk al usance binnen NWO voor het samen werd gebracht onder de vlag Duurzame Aarde. Van Kessel en Martens hoeven maar even in hun geheugen te graven om de voorgangers van onderzoeksprogramma's als Terugkoppelingen in het klimaatsysteem, Duurzame Bereikbaarheid van de Randstad en het NWO/Novem Stimuleringsprogramma Energieonderzoek weer voor de geest te halen. Namen van actieve wetenschappers, afkortingen van instituties en onderzoeksprogramma's vliegen over de tafel. Los van elkaar opererende programma's als Klimaatvariabiliteit en Vulnerability, Adaptation and Mitigation vielen onder het toenmalige NWO-thema Systeem Aarde (2002-2005). 'Maar halverwege het vorige decennium was onze ambitie om het onderzoek meer samen te brengen,' vertelt Renée van Kessel. 'Ook wilden we natuurwetenschappers en sociaalwetenschappers meer laten samenwerken. Bovendien was er een mondiale component nodig. Die kwam er in de vorm van betrokkenheid van WOTRO, de afdeling van NWO voor samenwerking met ontwikkelingslanden.' Het thema Duurzame Aarde werd onderdeel van de NWO-Strategie 2007-2010, met een eigen nieuwsbrief.

Meer integraal onderzoek

Frans Martens heeft een stapeltje stukken meegenomen uit die tijd ('ik ben mijn kamer aan het opruimen, omdat we binnenkort gaan flexwerken') en citeert: 'De ingrijpende effecten van de mensen op de aarde worden steeds meer zichtbaar en voelbaar op vrijwel alle plaatsen op deze wereld: warm en koud, droog en nat, rijk en arm... Zo hebben we dat toen geformuleerd.' Van Kessel: 'Vernieuwend en spannend was dat de themacommissie aanvankelijk werd voorgezeten door een econoom – Jeroen van den Bergh – in plaats van bijvoorbeeld een aard- of klimaatwetenschapper. Later kwamen er programmacommissies die de afzonderlijke onderzoeksprogramma's gingen aansturen.' Er was niet alleen een aanzienlijke hoeveelheid geld binnen Duurzame Aarde (45 miljoen euro over een periode van vijf jaar), maar ook de focus van het onderzoek verschoof. Aanvankelijk was het duurzaamheidsonderzoek gericht op het vinden van wegen om schadelijke effecten van menselijk handelen op de aarde te voorkómen. Later ging de aandacht steeds meer naar de noodzaak tot aanpassing aan de veranderingen. Er was integraal wetenschappelijk onderzoek nodig naar oorzaken, gevolgen en de relatie met het natuurlijke systeem aarde.

Het gebouw van de wetenschap

Via het Duurzame Aarde-onderzoek zijn waardevolle stenen toegevoegd aan het gebouw van de wetenschap, mijmert Martens poëtisch. 'Symbolisch vind ik bijvoorbeeld de recente Call for Proposals die we met China hebben gedaan rond water. Je ziet dat de problemen waar China nu mee kampt, in feite onze oude problemen uit de jaren '60 zijn. Niemand daar heeft die kennis. Wetenschappers die in Duurzame Aarde actief zijn geweest, gaan die kennis nu daarheen brengen. Zij beschikken over de state of the art-kennis. Het gaat deels om het verspreiden van kennis die er al is, maar uiteraard zijn de omstandigheden in China anders dan hier vijftig jaar geleden, dus het gaat ook verder dan alleen kennisdisseminatie.' Van Kessel: 'Ja, ik zie ook voorbeelden van cumulatie van kennis, bijvoorbeeld in de opeenvolgende energieprogramma's binnen NWO.' Martens: 'En onderschat de bijdrage van de Nederlandse wetenschap aan de klimaatkennis niet. NWO-onderzoekers liepen soms al vooruit op waar later het IPCC mee kwam. In Terugkoppelingen in het Klimaatsysteem hebben we een paar voorbeelden gezien.' Van Kessel noemt ook de 'ontmythologiserende' functie van wetenschap. 'Rond 2007 werd er bijvoorbeeld gedacht dat de teelt van jatropha voor biobrandstof desastreuze effecten voor mens en milieu zou hebben. Maar onderzoek binnen het programma Agriculture Beyond Food nuanceerde dit.' Martens: 'Wetenschap heeft op het terrein van de biobased economy invloed op het publieke debat, ondanks dat men wel eens zegt dat de wetenschap aan gezag inboet. Anders ligt dat in het klimaatdebat dat sterk gepolariseerd is met voor- en tegenstanders. Misschien was het 'ongelukje' met de fouten in het IPCC-rapport een aantal jaren geleden daar deels debet aan. Overigens heeft juist het NWO-klimaatonderzoek mooie parels opgeleverd. Ik denk daarbij onder andere aan de uitkomsten uit het poolonderzoekprogramma.'

Klimaat even in de ijskast

Ondanks een succesvol verloop van de Duurzame Aarde-programma's werd het thema in 2011 'opgevolgd' door de drie afzonderlijke thema's Water en Klimaat, Duurzame Energie en Verbinden van Duurzame Steden. Van Kessel: 'De ruimtelijke aspecten kwamen bij de maatschappij- en gedragswetenschappen terecht. Water, klimaat, en natuurlijke hulpbronnen kwamen bij de aard- en levenswetenschappen terecht. We behielden binnen maatschappij- en gedragswetenschappen ook een energietransitieprogramma.' Martens: 'Binnen het totaal aan onderzoeksthema's binnen NWO hadden we vanaf 2011 dus eigenlijk meerdere thema's die duurzaamheidsgerelateerd waren.' Van Kessel: 'Maar vervolgens kwam het kabinet met het Topsectorenbeleid. Klimaat leek toen even helemaal geen thema meer te zijn, maar gelukkig is dat nu weer teruggekeerd op de politieke agenda.' Martens: 'Terecht, want dat is een onderwerp waarvan je natuurlijk nooit afscheid kunt nemen. Zonder aarde geen leven. Maar je merkt wel dat het soms minder prioriteit heeft bij de strategen.'

Lobby en labels

Hoe kiest NWO de onderzoeksthema's eigenlijk precies? Van Kessel: 'Het heeft vaak met lobby uit verschillende wetenschapsgebieden en maatschappelijke sectoren te maken. Zo heeft de inzet van ruimtelijke onderzoekers uiteindelijk tot het thema Verbinden van Duurzame Steden geleid.' Martens: 'De oude FES-programma's zoals Kennis voor Klimaat en Leven met Water moesten worden opgevolgd. Wij waren daarover in overleg met het oude ministerie van VROM.' Van Kessel: 'Maar ook veel andere ministeries keken mee, zoals EZ, LNV, V&W – in die tijd nog allemaal aparte ministeries. Iedereen heeft zijn eigen belangen en stokpaardjes. We moesten toen dat mooie idee van alles onder één paraplu – Duurzame Aarde – helaas loslaten. Er kwamen meerdere 'smallere' programma's voor in de plaats.' Martens: 'Wij hebben ons als ALW de laatste jaren – als gevolg van het Topsectorenbeleid – vooral gefocust op wateronderzoek. Intussen zijn er andere prioriteiten. Destijds ging het over de ecologische footprint van een wereldbevolking van 6 miljard. En nu gaat het over de voedselzekerheid voor 9 miljard mensen. Maar in feite blijven de oude duurzaamheidsonderwerpen steeds terugkeren.' Van Kessel: 'Hooguit onder een ander label of anders geordend.' Martens: 'Van veel dingen rond het functioneren van de aarde kunnen we ook nooit genoeg weten.' Van Kessel: 'Ook als het gaat om de vraag wat het juiste beleid is, bijvoorbeeld.'

Niet naar Mars

Vanaf 2015 krijgt het duurzaamheidsonderzoek binnen NWO weer vorm in andere onderzoeksthema's. Wat zijn de belangrijke onderwerpen voor de komende tijd? Martens: 'De schaarste aan grondstoffen, inclusief water.' Van Kessel: 'De voedselvoorziening voor de wereldbevolking.' Martens: 'Het sluiten van de kringlopen! Dat klinkt oubollig, maar dat is wel waar het nog steeds om gaat. Kijk naar de microplastics in de oceanen. De biomassadiscussie zal ook nog doorgaan. Agriculture Beyond Food blijft een belangrijk onderwerp. Iets anders is de 'License to operate', rond bijvoorbeeld boren op de Noordpool naar olie en gas. In Nederland speelt dat ook. Hoe groot zijn de risico's voor drinkwaterbedrijven als er hier schaliegas gewonnen gaat wonnen? En naast de milieukant is er ook een economische kant die onderzocht kan worden.' Van Kessel: 'Tegenwoordig hebben we het over de circulaire economie. Het zijn nieuwe termen voor hetzelfde, eigenlijk. Energie blijft ook een belangrijk thema.' Martens: 'De vraagstukken die we noemen, zijn allemaal gerelateerd aan ons voortbestaan op de aarde. We zullen toch echt niet naar Mars verkassen – al wordt er wereldwijd wel veel geld in de verkenning van Mars gestoken. Het zal altijd gaan om zowel natuurwetenschappelijke als sociaalwetenschappelijke aspecten aan deze vraagstukken. Maar... als je alles optelt, is er nu wel minder geld voor klimaatvraagstukken dan een tijdje geleden. Het is voor duurzaamheidsonderzoek belangrijk dat we blijven proberen om de link te leggen met de Topsectoren en de internationale ontwikkelingen op dit terrein.'

Dwarsverbanden leggen

Wat is de hoop en verwachting van Martens en Van Kessel voor de komende tijd? Martens: 'Het grote overkoepelende thema van nu is volgens mij 'global change' in relatie tot de grenzen aan de leefbaarheid van onze planeet voor miljarden mensen. Allerlei veranderingen op de aarde stellen ons voor kennisuitdagingen.' Van Kessel: 'En omdat alles met alles samenhangt, zullen we dus weer allerlei dwarsverbanden moeten smeden tussen de verschillende wetenschapsgebieden om die kennis in samenhang met elkaar te kunnen ontwikkelen. Dus de beweging van de laatste jaren om de thema's een beetje uit elkaar te trekken, zal uiteindelijk toch weer tot meer samenwerking en integratie moeten leiden. We waren met Duurzame Aarde onze tijd vooruit. Het leggen van dwarsverbanden tussen kennis over bijvoorbeeld voedsel en klimaat zal nu meer energie en moeite kosten. Het is overigens NWO-beleid om in de komende periode juist meer over de grenzen van wetenschapsgebieden heen te kijken. Het zou ook mooi zijn als duurzaamheid binnen de eerste geldstroom van universiteiten belangrijk blijft.'

Bron: NWO

Kenmerken

Wetenschapsterrein

Maatschappij- en Gedragswetenschappen Aard- en Levenswetenschappen

Speerpunt

Samenwerken in thema's (2011-2014) Thema: Duurzame aarde (2007-2010)