Geschiedschrijving van Romeinse historicus Tacitus is eigenlijk politiek commentaar

4 juli 2014

De teksten van Tacitus (ca. 55-120) zijn belangrijke historische bronnen over het vroeg-Romeinse Rijk. Maar eigenlijk moeten we zijn teksten over troonopvolgingen vooral beschouwen als politiek commentaar, stelt Ylva Klaassen in haar proefschrift, dat met NWO-financiering tot stand kwam. Zij analyseerde de verhalen als literaire teksten. Daardoor kon zij aantonen dat Tacitus welbewust de volgorde van gebeurtenissen veranderde of fictieve toespraken toevoegde. Hij gaf daarmee zijn teksten een politieke lading. Tacitus was daardoor niet alleen historicus maar ook politiek commentator.

Geschiedschrijving van Romeinse historicus Tacitus is eigenlijk politiek commentaar

Promovenda Klaassen onderzocht Tacitus' beschrijving van drie 'omstreden opvolgingen' van keizers: die na Galba in 69, na Tiberius in 37 en na Claudius in 54. De keizerlijke opvolging was in het Romeinse Rijk een zaak van groot belang, maar er bestond geen formele procedure voor het doorgeven van de macht. Als de gestorven keizer geen opvolger had aangewezen, of als die niet algemeen geaccepteerd werd, leidde dat tot een machtsvacuüm en bloedige gevechten om de macht. Voor haar onderzoek benaderde Ylva Klaassen deze teksten van Tacitus uit o.a. de Historiën en de Annalen met een letterkundig-historisch perspectief. Ze maakte vergelijkingen met andere antieke bronnen zoals literaire teksten, munten, inscripties, standbeelden en monumenten. Ook moderne interpretaties van de troonopvolgingen dienden als referentie. Vervolgens analyseerde zij de 'eigenaardigheden' van Tacitus' teksten. Ze kon aantonen dat Tacitus allerlei stijlvormen toepaste om zijn politieke mening over te brengen op de lezer. Zo speelde hij met chronologie van gebeurtenissen, liet dingen weg of behandelde die juist heel uitvoerig en karakteriseerde personen op een manier die paste in zijn betoog. Daarmee laat Klaassen zien dat het voor wetenschappers van groot belang is om bij het duiden van Tacitus' teksten rekening te houden met de literaire dimensie.

Politiek en retoriek

De literair-historische dimensie van geschiedschrijving paste in de Romeinse samenleving waar retorica een belangrijke rol speelde. Jongemannen uit de hogere stand werden uitgebreid geschoold in de welsprekendheid. Politiek werd in de Romeinse Senaat bedreven met debatten en veel leden van de Romeinse elite – waaronder ook Tacitus – traden regelmatig op als redenaar. De vormaspecten die Tacitus en zijn tijdgenoten toepasten waren niet alleen literaire verfraaiing. De vorm bepaalde ook de inhoud van de tekst en daarmee de betekenis. Tacitus kende de kracht van taal en paste die toe om zo zijn lezers en toehoorders mee te nemen in zijn betoog.

Tacitus scherpe kritiek op keizer Claudius

Ylva Klaassen: 'In mijn proefschrift heb ik aangetoond dat Tacitus door middel van zijn beschrijving van die drie "omstreden opvolgingen" niet alleen zijn interpretatie geeft […] maar dat hij daarmee ook indirect zijn mening uitspreekt over de betrokken keizers en verschillende aspecten van keizerlijke opvolging, en kritiek uit op het politieke bestel.' Modern historisch onderzoek suggereert dat Claudius (keizer van 41 tot 54) zeer bewust Nero, zijn aangenomen zoon, en niet zijn biologische zoon Britannicus verkoos als opvolger. Waarschijnlijk deed hij dat omdat Nero net iets ouder was en bijzonder geliefd. Uit de tekst van Tacitus komt echter een heel ander beeld naar voren. Tacitus zet in zijn beschrijving van de opvolgingskwestie alle literaire middelen in om het handelen van keizerin Agrippina, de echtgenote van Claudius, uit te vergroten en Claudius als dom, passief en onwetend neer te zetten. Hij doet voorkomen dat Agrippina door middel van intriges, overspel en misdaad haar zoon Nero op de troon probeerde te krijgen. Ook minimaliseert hij de rol van de keizer zelf in dit proces. De Senaat, het volk en het leger schildert hij af als onverschillig en slaafs. Tacitus etaleert hiermee zijn scherpe kritiek op keizer Claudius: hij vindt hem passief, onwaardig en indirect verantwoordelijk voor de teloorgang van de staat omdat hij Nero de macht geeft. Door middel van geschiedschrijving geeft Tacitus dus een eigen politiek oordeel. Ylva: '… door zijn grootschalige gebruik van retorische en literaire technieken wordt eens te meer duidelijk hoe belangrijk het is om Tacitus niet alleen als historicus, maar vooral ook als literator te lezen.'

Ylva Klaassen promoveert op maandag 7 juli aan de Radboud Universiteit op haar proefschrift Contested Successions. The Transmission of Imperial Power in Tacitus' Histories and Annals. Haar onderzoek maakte deel uit van het NWO-project Emperors and ancestors: the creation of an imperial image, dat o.l.v. prof. dr. O.J. Hekster werd uitgevoerd en mogelijk was met financiering uit de Vrije competitie geesteswetenschappen.


Bron: NWO

Kenmerken

Wetenschapsterrein

Geesteswetenschappen

Programma

Vrije competitie

Speerpunt

Investeren in talent en vrij onderzoek (2011-2014)