Kunst in Oranjezaal Huis Ten Bosch verdedigde erfopvolging

Hightech en PR in de Gouden Eeuw

6 september 2013

De Oranjezaal in Huis ten Bosch is door samenhang tussen schilderingen en architectuur één grote, indrukwekkende schijnwereld. Stadhouder Frederik Hendrik wordt gepresenteerd als een door God aangesteld vorst door de heroïsche weergave van zijn leven en een reeks geschilderde triomfbogen, badend in de schijn van ‘hemels’ licht. Frederik Hendriks weduwe Amalia van Solms gaf opdracht voor dit complexe project. Haar doel was de erfopvolging van het stadhouderlijke ambt te realiseren. Dat concluderen NWO-onderzoeker Margriet van Eikema Hommes, verbonden aan de Technische Universiteit Delft en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, en Elmer Kolfin, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, na uitvoerig onderzoek in de Oranjezaal.

Het onderzoek analyseert de Oranjezaal in het kader van de spanning tussen het stadhouderschap en de monarchaal-dynastieke ambities van de Oranje-Nassaus. De studie van Elmer Kolfin naar de politieke achtergrond, de betekenis en de picturale bronnen van de zaal laat zien dat de in een republiek schijnbaar ongepast vorstelijke beeldtaal voortkwam uit lokale en internationale tradities, en zelfs aansloot bij de populaire media uit de zeventiende eeuw.

Margriet van Eikema Hommes bestudeerde de tientallen schilderijen op doek en de beschilderde houten architectuuronderdelen (zoals lambrisering en gewelven) in relatie tot de architectonische ruimte, schilderkundige aspecten en lichtval. Ook zij plaatst dat in picturale tradities en een politieke context en toont daarmee dat de formele aspecten in de zaal de diepere vorstelijke betekenis ervan op ingenieuze wijze ondersteunen. Samen concluderen de onderzoekers dat de zaal draait om de positie van Oranje in de republiek.

De studie van Van Eikema Hommes en Kolfin begon toen de Oranjezaal ruim tien jaar geleden werd gerestaureerd. Deze restauratie vormde het startsein van een interdisciplinaire onderzoek door restauratoren, kunst- en architectuurhistorici en chemici, met het doel het oorspronkelijke concept van de Oranjezaal te achterhalen.

Erfopvolging veilig stellen

Van Eikema Hommes en Kolfin laten met hun onderzoek zien dat de Oranjezaal bol staat van (diepere) en rijke betekenissen. Amalia van Solms had bij het bepalen van het ontwerp een beslissende rol. Haar politieke en dynastieke ambities voor haar nageslacht werden er nauwgezet in verwerkt. Zij koos voor een beeldtaal die men eerder bij een koning zou verwachten dan bij een stadhouder. Een stadhouder was geen soeverein, maar in dienst van de Gewestelijke Staten, onderdeel van het bestuur van de Nederlandse Republiek. Na Frederik Hendriks dood kwam het stadhouderschap ter discussie te staan en kort na de dood van zijn zoon en opvolger Willem II in 1650 werd het zelfs afgeschaft. In deze roerige tijden zag Amalia zichzelf als hoedster van de Oranjedynastie. Daarbij gebruikte zij de Oranjezaal om de erfopvolging te rechtvaardigen.

Een ingenieus lichtplan

Bijzonder aan de Oranjezaal is dat het werkelijke daglicht in de zaal samen met het licht dat gesuggereerd is in de schilderingen de diepere betekenis van het ensemble ondersteunt. Middels (hemelse) lichteffecten wordt Frederik Hendrik neergezet als een door God aangesteld vorst.

Zo is in de koepel een realistisch hemels licht geschilderd. Doordat de koepel door de acht ramen eronder ook daadwerkelijk het lichtste deel van de zaal is, lijkt dit geschilderde licht bovenin echt te stralen. Beneden zijn bedrieglijk echte triomfpoorten geschilderd waar een triomfstoet doorheen trekt. Het daarin weergegeven licht imiteert precies het werkelijk invallende daglicht. Deze lichtsymboliek speelt in de Oranjezaal een fundamentele rol.

Pracht uit de Gouden Eeuw

De Oranjezaal in het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch is een van indrukwekkendste en best bewaarde creaties uit de Gouden Eeuw. Het complexe project werd tussen 1648 en 1652 in opdracht van Amalia van Solms uitgevoerd ter nagedachtenis aan haar overleden echtgenoot Frederik Hendrik. Twaalf kunstenaars uit de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden werkten hier aan. Volgens Amalia – die de leiding had – ‘de beste schilders van het land’.

Meer rijke betekenissen?

Dat de onderzoekers de Oranjezaal als één groot en verbazend vindingrijk geheel konden reconstrueren, is vooral te danken aan het feit dat dit ensemble vrijwel ongeschonden bewaard is gebleven op zijn oorspronkelijke plek. Van Eikema Hommes: ’Veel ensembles zijn uit elkaar gehaald in de loop der tijd. Daar zijn dit soort interessante betekenislagen lastiger te reconstrueren. Dat probeer ik juist wel te doen en wil dat blijven doen. Eerst in mijn NWO Veni-project, en nu in mijn Vidi-project waarin juist het geïntegreerd materiaaltechnisch, stilistisch en historisch onderzoek aan ensembles het uitgangspunt is. Ensembles als die in de Oranjezaal, laten mooi de ambities en denkbeelden van hun opdrachtgevers zien en zijn daarmee van grote betekenis voor onze sociale geschiedenis.’

Over NWO

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is met een budget van 625 miljoen euro per jaar een van de grootste wetenschapsfinanciers in Nederland. NWO stimuleert kwaliteit en vernieuwing in de wetenschap door het beste onderzoek te selecteren en te financieren. NWO beheert onderzoeksinstituten van (inter)nationaal belang, geeft mede richting aan het wetenschappelijk onderzoek in Nederland en brengt wetenschap en maatschappij bij elkaar. Onderzoeksvoorstellen worden beoordeeld en geselecteerd door vooraanstaande wetenschappers uit binnen- en buitenland. Dankzij financiering van NWO kunnen meer dan vijfduizend wetenschappers onderzoek doen.

16 oktober verschijnt het boek De Oranjezaal in Huis ten Bosch. Een zaal uit loutere liefde. ISBN: 978 94 91196 57 7, Uitgeverij Waanders & de Kunst. Het betreft een publicatie van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Naar aanleiding van de publicatie vindt 16 oktober in de middag in de Prinsenhof te Delft een besloten symposium plaats over het onderzoek naar de Oranjezaal. Geïnteresseerde pers is welkom en kan zich aanmelden via M.H.vanEikemaHommes@tudelft.nl of E.E.P.Kolfin@uva.nl.

Gerelateerd onderzoek


Bron: NWO

Contact

Neem voor meer informatie contact op met de afdeling Communicatie, via +31 (0)70 344 07 29 of mail naar: