NWO-Spinozapremie voor Mike Jetten, Ieke Moerdijk, Annemarie Mol en Xander Tielens

4 juni 2012

NWO bekroont beste Nederlandse wetenschappers De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) heeft de NWO-Spinozapremie, de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap, toegekend aan microbioloog Mike Jetten, wiskundige Ieke Moerdijk, antropoloog Annemarie Mol en astronoom Xander Tielens. De laureaten krijgen elk 2,5 miljoen euro, vrij te besteden aan onderzoek naar keuze.

NWO kent de prestigieuze NWO-Spinozapremie jaarlijks toe aan maximaal vier Nederlandse onderzoekers die internationaal tot de absolute top van de wetenschap behoren. De NWO-Spinozapremie is een eerbewijs voor wat de onderzoekers in hun wetenschappelijke carrière bereikt hebben. Daarnaast is de premie een stimulans voor verder onderzoek.

Mike Jetten (Radboud Universiteit)

Prof. dr. ir. Mike Jetten (1962) is hoogleraar ecologische microbiologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en toonaangevend onderzoeker op dit gebied. Zijn onderzoek heeft tot radicaal nieuwe inzichten geleid. Hij heeft laten zien dat bacteriën eerder als ‘onmogelijk’ beschouwde reacties juist gebruiken als energiebron. Jetten ontdekte bijvoorbeeld dat de anammox-bacterie (ANaerobic AMMonium OXidizing) onder anaerobe omstandigheden (zonder zuurstof) het schadelijke ammonium samen met nitriet omzet in stikstofgas en water. De helft van de totale hoeveelheid stikstof in de atmosfeer wordt door deze reactie gemaakt. Bacteriën zoals deze blijken een essentiële rol te spelen in de wereldwijde kringloop van met name stikstof, methaan en zwavel.

Behalve de wereldberoemde anammoxreactie, heeft Jetten ook andere 'onmogelijke' reacties ontdekt, namelijk voor anaerobe en aerobe methaanomzetting en zwavelomzetting. Honderden onderzoeksgroepen over de hele wereld baseren hun onderzoek op de ontdekkingen van Jetten.

Jettens onderzoek strekt zich uit van de ontdekking en het kweken van organismen tot het uiteenrafelen van de reacties op biochemisch, moleculair biologisch, cellulair en ecosysteemniveau. Zijn onderzoek omvat veldwerk, experimenteel werk, moleculaire biologie, structuurchemie en metagenomics.

Jetten combineert zijn grensverleggende fundamentele onderzoek met het stimuleren van praktische toepassing van de door hem ontdekte mechanismen. Zijn onderzoek naar de methaankringloop geeft belangrijke inzichten in klimaatverandering. De anammoxbacterie wordt dankzij zijn onderzoek wereldwijd in meer dan veertig installaties gebruikt voor de zuivering van rioolwater waardoor 80% energie en 90% CO2-uitstoot bespaard wordt. Daarnaast produceert de anammoxbacterie hydrazide, een stof die te gebruiken is als raketbrandstof.

Mike Jetten studeerde moleculaire wetenschappen aan de Wageningen Universiteit. Daar promoveerde hij in 1991 cum laude op een onderwerp uit de anaerobe microbiologie. Van 1991 tot 1994 verrichtte Jetten met financiering van NWO onderzoek aan het Massachusetts Institute of Technology. Van 1994 tot 2000 werkte hij als universitair docent aan de TU Delft bij de afdeling Biotechnologie. Jetten is sinds 2000 hoogleraar ecologische microbiologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Daarnaast is Jetten sinds 2002 bijzonder hoogleraar Environmental Microbiology aan de TU Delft. In 2004 richtte Jetten het Institute for Water and Wetland Research (IWWR) op. Hij was van 2004 tot 2010 directeur van dat instituut. Jetten ontving in 2008 de prestigieuze Europese ERC Advanced Grant.

Ieke Moerdijk (Radboud Universiteit) 

Prof. dr. Ieke Moerdijk (1958) is hoogleraar algebra en topologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Topologie is abstracte meetkunde. In dit vakgebied probeert men meetkundige objecten – ruimtelijke vormen – te begrijpen en te karakteriseren. Moerdijk is leidend in zijn vakgebied. Als postdoc schreef hij in 1992 het boek dat nog steeds het standaardwerk is voor topostheorie: Sheaves in geometry and logic. A first introduction to topos theory. Tegen de trend van voortgaande specialisatie van wiskundigen in, zoekt Moerdijk de grenzen van zijn discipline op en vindt verbinding met andere wiskundige specialisaties en andere vakgebieden. Sinds 2011 werkt hij onder andere aan onderzoek naar de logische structuur van de kwantuminformatietheorie. Ieke Moerdijk is een vermaard wiskundige met vijf gezaghebbende boeken en ruim honderd artikelen op zijn naam. Moerdijks benadering van zeer abstracte wiskunde, met name de categorietheorie, heeft geleid tot de toepassing ervan in verschillende gebieden.

Moerdijk is een van de grondleggers van de algebraïsche verzamelingenleer, een gebied dat inzicht verschaft in de grondregels waarop de huidige wiskunde berust, en in mogelijke uitbreidingen daarvan. Later concentreerde Moerdijk zich in toenemende mate op de algebraïsche topologie en de differentiaalmeetkunde, onderwerp van zijn boeken Classifying spaces and classifying topoi en Introduction to foliations and lie groupoids met J. Mrcun. Zijn meest recente werk gaat over operaden, een algebraïsche structuur met een breed spectrum aan toepassingen van combinatoriek tot mathematische fysica.

Moerdijk studeerde wiskunde, filosofie en algemene taalwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, en promoveerde daar in 1985 cum laude op een proefschrift over verbanden tussen mathematische logica en topologie. Na zijn promotie werkte hij als postdoc aan de Universiteiten van Cambridge en Chicago. In 1986 ontving hij een Huygens Fellowship van NWO, gevolgd door een PIONIER-beurs (voorloper van de Vernieuwingsimpuls Vici) in 1995. In 1988 kwam hij naar de Universiteit Utrecht. Daar was hij tussen 1996 en 2011 hoogleraar was in de topologie. In 2011 maakte Moerdijk een overstap van de Universiteit Utrecht naar de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij was gasthoogleraar in Cambridge, Montreal, Sydney en Aarhus.

Annemarie Mol (Universiteit van Amsterdam)

Prof. dr. Annemarie Mol (1958) is hoogleraar antropologie van het lichaam aan de Universiteit van Amsterdam. Zij combineert in haar onderzoek op unieke wijze filosofie, medische sociologie, antropologie, wetenschapssociologie en sociale theorie. Zij kijkt met de bril van een antropoloog naar hoe we ons lichaam ervaren en verandert zo vastgeroeste denkkaders. Hoe denken en praten we over ziekte? Wat is het eigenlijk om te eten? Haar benadering van dit soort vragen beïnvloedt en inspireert onderzoekers over de hele wereld.

Annemarie Mol studeerde geneeskunde (vrije studierichting) en filosofie aan de Universiteit Utrecht en promoveerde in 1989 aan de Rijksuniversiteit Groningen in de wijsbegeerte. Dankzij subsidies van NWO, ZonMw en een aanstelling als Socrates Hoogleraar, gefinancierd door de humanistische stichting Socrates, heeft zij haar onderzoek met een grote mate van zelfstandigheid kunnen uitvoeren. Tussen 1990 en 1995 werkte ze als postdoc aan de Universiteit Maastricht en aan de Universiteit Utrecht. In 1996 werd zij Socrates Hoogleraar politieke filosofie aan de Universiteit Twente en was daarnaast senioronderzoeker aan diezelfde universiteit. In 2008 werd zij Socrates Hoogleraar sociale theorie aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds 2010 is Mol hoogleraar antropologie van het lichaam aan die universiteit.

Annemarie Mol publiceerde zeer goed ontvangen boeken en artikelen over uiteenlopende onderwerpen. Ze schreef o.a. Ziek is het woord niet (1989, met Peter van Lieshout); The Body Multiple (2002) en De logica van het zorgen (2006). In The Body Multiple beargumenteert zij dat een ziekte niet een vastomlijnd feit is, maar juist een verzameling van gegevens, door verschillende groepen uiteenlopend gedefinieerd. Haar onderzoek liet zien hoe sociologische en fysiologische definities door elkaar lopen. Deze premisse leverde voor veel andere vakgebieden nieuwe inzichten op. In De logica van het zorgen beschrijft Mol hoe het ideaal van ‘kiezen’ botst met de realiteit van het leven met een ziek lichaam. In 2009 ontving Annemarie Mol een ERC Advanced Grant voor onderzoek naar het ‘etende lichaam’ in de westerse wereld. Dat onderzoek leverde onder andere het inzicht op dat genieten van eten in een dieet belangrijker kan zijn dan calorieën tellen. Haar onderzoek is niet alleen relevant in de praktijk, maar heeft vooral grote invloed binnen de sociale wetenschappen. Het onderzoek van Mol richt zich op bestuderen en veranderen van de kaders waarbinnen mensen denken en onderzoek doen.

Xander Tielens (Universiteit Leiden)

Prof. dr. Xander Tielens (1953) is hoogleraar fysica en chemie van de interstellaire ruimte aan de Universiteit Leiden. Hij is de meest geciteerde actieve astronoom van Nederland. Tielens bestudeert de rol van grote moleculen, met name PAK-moleculen, en interstellair stof in het universum. Hij was een van de eersten die het belang van dergelijke grote moleculen in de ruimte onderkende. Het werk van Tielens ligt aan de grondslag van huidig onderzoek en zijn invloedrijke tekstboek wordt veel gebruikt.

Het onderzoek van Tielens beslaat verschillende vakgebieden: hij combineert astronomie met fysica en chemie van grote moleculen. Tielens is bekend van zijn baanbrekende onderzoek naar polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's). In de laatste tien jaar is duidelijk geworden dat deze deeltjes in de ruimte een cruciale rol spelen. Daarnaast leverde hij belangrijke bijdragen aan onderzoek naar interstellair ijs, interstellair stof en de werking van gas in zogeheten fotodissociatie-regio's. Fotodissociatie is een ontledingsreactie waarbij een molecuul uit elkaar valt door het opnemen van een foton, in deze regio’s onder invloed van straling van nabijgelegen sterren. Tielens ontdekte dat een groot deel van het interstellaire gas zich in fotodissociatie-regio’s bevindt.

Xander Tielens is nauw betrokken bij het ontwikkelen en gebruik van grote apparaten en satellieten, waaronder de SOFIA-telescoop en de Europese Herschelsatelliet. De Herscheltelescoop heeft aan boord het door NWO-instituut SRON gebouwde HIFI-instrument. HIFI is vooral ontworpen om water en andere moleculen op te sporen. Tielens is 'project scientist' van het HIFI-project.

Tielens studeerde astronomie en promoveerde in 1982 aan de Universiteit Leiden. Daarna was hij enkele jaren werkzaam als US National Research Council Associate bij het Ames Research Center van NASA. Vanaf 1985 was hij onderzoeker aan de University of California in Berkeley. In 1989 ging Tielens aan de slag als senior onderzoeker bij het Ames Research Center. Acht jaar later keerde hij terug naar Nederland om hoogleraar astrofysica te worden in Groningen en senioronderzoeker bij SRON. In 2004 werd hij fulltime hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 2005 werd Tielens opnieuw senioronderzoeker bij Ames. Daarbij bleef hij in Groningen aangesteld als bijzonder hoogleraar. Sinds 2009 is Xander Tielens werkzaam aan de Universiteit Leiden. Tielens ontving in 2009 de prestigieuze ERC Advanced Grant.

Over de NWO-Spinozapremies

De NWO-Spinozapremies worden toegekend sinds 1995. Wetenschappers ontvangen de premie voor hun voortreffelijk, baanbrekend en inspirerend onderzoek. De laureaten zijn internationaal gerenommeerd en weten jonge onderzoekers te inspireren.

De toekenningen komen op voordracht tot stand. Personen die mogen voordragen zijn de rectores magnifici van de universiteiten en de voorzitters van de afdelingen Letterkunde en Natuurkunde van de KNAW, de adviesraden van de KNAW, de Netherlands Academy of Technology and Innovation, het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren en de NWO-gebiedsbesturen.

De officiële uitreiking van de premie en het Spinozabeeldje vindt plaats op 7 september.

Raadpleeg www.nwo.nl/spinozalaureaten (laatste nieuws, foto's, juryrapporten, vorige jaren) of www.nwo.nl/spinoza (informatie over procedures en dergelijke) voor meer informatie over de NWO-Spinozapremie.

Over NWO

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is met een budget van ruim 500 miljoen euro per jaar een van de grootste wetenschapsfinanciers in Nederland. NWO stimuleert kwaliteit en vernieuwing in de wetenschap door het beste onderzoek te selecteren en te financieren. NWO beheert onderzoeksinstituten van (inter)nationaal belang, geeft mede richting aan het wetenschappelijk onderzoek in Nederland en brengt wetenschap en maatschappij dichter bij elkaar. Onderzoeksvoorstellen worden beoordeeld en geselecteerd door vooraanstaande wetenschappers uit binnen- en buitenland. Dankzij financiering van NWO kunnen meer dan vijfduizend wetenschappers onderzoek doen.

Bron: NWO

Contact

Neem voor meer informatie contact op met de afdeling Communicatie, via +31 (0)70 344 07 29 of mail naar: