'NWO blijft er voor de hele breedte van de wetenschap'

Wat is het gewicht van NWO in die driehoek van bedrijven, universiteiten en kennisinstellingen?

'In het topsectorenbeleid worden bedrijven meer betrokken bij de sturing van onderzoek. Het gewicht van bedrijven zal daarom verder toenemen. Daarbij is de rol van NWO op het ene terrein belangrijker dan op het andere. Dat hangt samen met de omvang en diversiteit van een onderzoeksterrein, maar bijvoorbeeld ook met de vraag of we zelf een instituut hebben op zo'n gebied of niet. Zo is NWO met FOM (en zijn instituten) heel dominant bij de organisatie van het natuurkundeonderzoek in Nederland. Op het grote en pluriforme gebied van de maatschappij- en gedragswetenschappen is dat veel minder het geval.'

Het lijkt me lastig om als onafhankelijke organisatie de opdracht te krijgen doelen te halen die door de politiek zijn geformuleerd. Dan kom je toch in een spagaat terecht?

'NWO maakt eens in de vier jaar een strategisch plan en het kabinet reageert daarop. Nu is dat ook gebeurd, en vraagt het nieuwe kabinet ons om beter in te spelen op die topsectoren. De onafhankelijkheid van NWO zit hem vooral in het feit dat we ons geld kunnen toekennen aan de beste voorstellen; wij selecteren de beste onderzoekers.'

De politiek vraagt u nu meer samen te werken met bedrijven. Moet je daar blij mee zijn als onafhankelijke organisatie?

'We werken als NWO al langer in PPS'en samen, daar hebben we veel ervaring mee. Bovendien is er een grote overlap tussen wetenschappelijke en economische sterkten. Wageningen is daarvan een goed voorbeeld, met het agrofood-complex. Maar denk ook aan de sector hightechsystemen en -materialen waar bijvoorbeeld Philips, ASML, NXP, heel veel kleinere ondernemingen, de technische universiteiten, TNO en de NWO-instituten in samenwerken. Maar deze nieuwe aanpak met topsectoren vraagt zeker om nieuwe manieren van werken. Overigens kan de samenwerking ook een publiek-publieke zijn, bijvoorbeeld als een gemeente een beleidsvraag formuleert waarop de wetenschap een antwoord kan geven.'

Wat verandert er?

'We zullen, meer dan nu, voordat we geld verdelen samen met anderen moeten verkennen welke onderzoeksvragen er zijn. Dat gaat gebeuren bij het maken van de roadmaps. Een groot deel van het werk van NWO is bottom-up: wij schrijven calls uit, onderzoekers dienen voorstellen in waarvoor ze financiering nodig hebben. Een deel van ons werk gebeurt in thema's, en dat zal in de toekomst door de topsectoren meer kunnen worden. Ook zullen onze eigen onderzoeksinstituten hun onderzoekslijnen meer op de topsectoren richten.'

'Daarnaast zullen we als organisatie meer één manier van werken moeten ontwikkelen. Bij STW kan PPS nu anders vorm krijgen dan bij FOM of ZonMw. We kunnen meer van elkaar leren en best practices ontwikkelen. Je moet dan denken aan afspraken over intellectueel eigendom, over de financieringsverhoudingen tussen NWO en andere partijen.'

Bedrijven investeren niet voor het plezier van het weten. Die willen commerciële toepassingen zien.

'Drie dingen zijn cruciaal: wat is economisch belangrijk voor ons land, wat sluit aan bij maatschappelijke vragen, en waar zijn we wetenschappelijk goed in. Die drie dingen komen vaak heel dicht bij elkaar. Voor ons blijft voorop staan dat we een heel zwaar accent leggen op wetenschappelijke excellentie, met een open oog voor de benutting van nieuwe kennis.'

'De bedrijven die meedoen, kiezen daar óók voor. Ze zitten dicht op de markt, maar ze onderschrijven het belang van fundamenteel onderzoek. Ik zat laatst aan tafel met iemand van TomTom die zei: "Toegepast onderzoek kunnen we zelf wel. Ik heb briljante geesten nodig die ons echt een stap verder kunnen helpen".'

'Er valt veel winst te boeken wanneer bedrijven, universiteiten en kennisinstituten door de hele keten heen met elkaar samenwerken: van fundamenteel onderzoek tot toegepast onderzoek en innovatie. In Nederland werken we nog een beetje volgens het idee dat je óf het ene, óf het andere doet. Maar fundamenteel onderzoek kan best worden geïnspireerd door vragen uit de markt of de maatschappij. Als we erin slagen op die manier samen te werken, worden de topsectoren absoluut een succes.'

Betekent dit dat vormen van wetenschap waar geen geld van gemaakt kan worden, zoals de geestes- en maatschappij- en gedragswetenschappen, het steeds moeilijker zullen krijgen, ook binnen NWO?

'NWO blijft er voor de hele breedte van de wetenschap. We moeten in 2015 ongeveer de helft van ons budget besteden aan topsectoren. Dat betekent dat de andere helft beschikbaar blijft voor zaken die daar minder goed bij aansluiten.'

Intussen klagen wetenschappers nu al dat het zo moeilijk is om voor goede onderzoeksvoorstellen geld te krijgen.

'NWO financiert het beste onderzoek in Nederland, maar we kunnen inderdaad minder honoreren dan gerechtvaardigd zou zijn op grond van de kwaliteit van de ingediende voorstellen. De afgelopen jaren is de kans op succes voor onderzoekers bij NWO gedaald tot rond de twintig procent.'

'De huidige top 5-positie van de Nederlandse wetenschap in de wereld is het resultaat van investeringen die in het verleden zijn gedaan. Maar die investeringen stagneren of dalen zelfs. Door het vervallen van het FES en de innovatieprogramma's van EL&I is NWO binnen Nederland voor universitaire onderzoekers een van de weinige externe geldbronnen. En dat terwijl die bronnen steeds belangrijker zijn geworden, omdat de universiteiten het steeds minder breed hebben gekregen.'

'Er zullen daarom waarschijnlijk nog meer wetenschappers bij NWO gaan aankloppen, en dat zal de kans op succes zeker niet vergroten. Vroeg of laat zal er extra geïnvesteerd moeten worden, willen we die top 5-positie in de wetenschap kunnen behouden.'