Factsheet Eureka!prijs 2003
Jury
- Voorziter: Aleid Rensen, oud-directeur Noorder Dierenpark te Emmen
- Jacobine Geel, televisieprogrammamaker NCRV
- Tracy Metz, journaliste NRC Handelsblad
- Wim van de Grind, emeritus hoogleraar biologische fysiologie
- Arne Mast, directeur Communicatie Centrum Chemie C3
Prijsuitreiking
Woensdag 14 mei 2003 om 12.00 uur tijdens het congres Bessensap in NEMO in Amsterdam
Door de jury gehanteerde criteria
- toegankelijkheid voor een niet ingewijd publiek
- gehalte aan informatie
- wetenschappelijke juistheid
- mate waarin het werk inzicht geeft in het wetenschappelijke proces
- originaliteit
- actualiteit
- stijl
- presentatie
Categorie beste persoonlijke prestatie (€ 15.000)
Voordrachten werden gedaan op uitnodiging van Stichting Weten en NWO. In totaal zijn ca. 150 relaties aangeschreven, waaronder Science Centra, Wetenschapsinstituten, kranten-redacties, en publieksinstellingen als Sterrenwachten en Dierentuinen.
Totaal aantal voordrachten: 27
Winnaar
Bioloog, auteur en programmamaker Midas Dekkers
Het juryrapport: Midas Dekkers is al zo'n twee decennia de meest bekende, de meest populaire en wellicht ook gedurende de eerste tien jaar, de meest omstreden bioloog van Nederland. Vrienden in felgroene milieu-groeperingen maak je immers niet direct met een tekst als deze uit 'De flamingo'.
'Hadden ze het milieu maar nooit bedacht. Dan reden we auto wat we wilden, gooiden we achteloos blikjes uit het raam en bestreden we bladluis op de kamerlinde met iets dat echt hielp. Maar dat mag dus niet, want daar kan het milieu niet tegen. Met het eerste het beste spuitbusje spuit je al een gat in de ozonlaag, goed spul tegen bladluis vind je in de melk van je moeder terug, als ze maar een druppel kwik zien, gaan de vogels met hun pootjes omhoog liggen. Vanwege het milieu moeten we van alles en mogen we haast niks meer'.
Dekkers productiviteit is enorm. Hij heeft meer dan vijftig boeken op zijn naam staan, maakt wekelijks een radiocolumn voor VARA's 'Vroege Vogels' en is daarnaast voor de televisie een bekende verschijning met eigenzinnige programma's voor zowel kinderen als volwassenen.
Zijn kinderboeken, in vele talen vertaald, zelfs in het Japans, werden onderscheiden met drie 'Zilveren Griffels' en twee 'Vlag en Wimpels'. Met zijn drie grote meesterwerken 'Lief dier', 'De vergankelijkheid' en 'De larf', heeft hij zelfs zijn laatste vijanden de mond weten te snoeren.
Deze 'trilogie', want zo kun je de drie haast wel noemen, bewijst onomstotelijk dat Midas Dekkers vanuit een gedegen wetenschappelijke achtergrond en met een zeldzame eruditie virtuoos kan schrijven. Zijn geestige, lichtvoetige en toch scherpzinnige stijl herken je al na het lezen of horen van slechts enkele zinnen.
Vertalers zullen grote moeite hebben met deze fraai allitererende alinea uit 'De larf': 'Kinderen leven gescheiden van volwassenen in een eigen wereld van crèches, scholen en clubs (...). Tot ze in een explosie van popmuziek en pukkels verpoppen, in de puberteit'.
Moeiteloos, maar altijd ter zake, legt hij verbanden tussen zijn eigen vakgebied en andere disciplines. Zijn benadering is zonder uitzondering origineel, onverwacht, vol humor, soms grimmig en sarcastisch. Als er iemand is die het vak biologie onder de aandacht van een groot en breed publiek gebracht heeft, is hij dat wel. En dat gedurende zo vele jaren, zo consequent en op een zo hoog niveau.
Daarom heeft de jury besloten de Eureka!prijs voor het hele oeuvre, bestaande uit een geldbedrag van € 15.000,-- en de Eureka! plastiek te doen toekomen aan de bioloog-schrijver Midas Dekkers.
Categorie non-fictie boeken (€ 7.500)
| Totaal ingezonden boeken | 67 |
| geesteswetenschappen | 42 |
| gedragswetenschappen | 6 |
| natuurwetenschappen | 13 |
| wetenschapsbeoefening | 3 |
| buiten mededinging | 24 |
Genomineerd
- Willem Beekman, Bij heldere hemel. Uitgeverij Christofoor, 2002.
- Midas Dekkers, De Larf, over kinderen en metamorfose. Uitgeverij Contact, 2002.
- Douwe Draaisma, Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt – over het autobiografische geheugen. Historische Uitgeverij, 2001.
- Joop Jukema, Theunis Piersma en Jan B. Hulscher Goudplevieren en Wilsterflappers. Uitgeverij KNNV, 2002.
- Willebrord Nieuwenhuis, De Etrusken - de mythe achterna. Prometheus/Bert Bakker, 2002.
Winnaar
Douwe Draaisma, Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt, Historische Uitgeverij.
Het juryrapport: Het lezen van de boeken die voor de Eureka!-prijs 2002 werden ingestuurd, en zeker het lezen van die boeken die de shortlist haalden, was vaak een zinnenprikkelende ervaring. Ik roep de genomineerde titels nog even in uw herinnering. Dat zijn:
De Larf, van Midas Dekkers
Goudplevieren en Wilsterflappers, van Joop Jukema, Theunis Piersma en Jan B. Hulscher,
De Etrusken, van Willebrord Nieuwenhuis
Bij Heldere Hemel, van Willem Beekman,
En Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt, van Douwe Draaisma.
Prikkelende, zinnenprikkelende leeservaringen, stuk voor stuk. Want:
- Dat de mens van alle levende wezens wel de meest spectaculaire verpopper is, is een gedachte die even voor de hand liggend als verrassend is, en die de meeste juryleden even naar adem deed happen;
- Dat voor een goudplevier de regenworm niet alleen een kostelijke lekkernij is, maar ook favoriet als een luidruchtige prooi die betrekkelijk eenvoudig te traceren is wanneer hij zich ondergronds voortbeweegt (de reden dat je een goudplevier soms enkele seconden licht voorovergebogen en geconcentreerd naar de aarde kunt zien luisteren);
- Dat de geheimzinnige Etrusken bijvoorbeeld niet alleen verdienstelijke ijzersmelters waren, maar ook in de keuken uit de voeten konden en tongstrelende gerechten op tafel brachten (wat te denken van met zout en rozemarijn gegrild vlees of een salade met een marinade van onder andere slakken, bijen en mieren…);
- Dat de smaak van warme chocolademelk vanaf nu voorgoed verbonden is met de v erwondering om een duizelingwekkende sterrenhemel, en met de ontdekking dat wat ik in mijn onwetendheid altijd voor de Grote Beer had gehouden slechts een stukje is van de rug van dit immense sterrenbeest;
- Het zijn even zovele onvergetelijke indrukken die de genomineerde boeken bij mij als lezer, bij ons als jury achterlieten. Maar onvergetelijk was met name één boek, geschreven door een man die onvergetelijkheid bij wijze van spreken tot zijn specialisme heeft gemaakt. Hij schreef over de werking van ons geheugen, in het bijzonder ons autobiografische geheugen: dat gedeelte van ons geheugen dat ontstaat met de ontdekking van ons 'ik', zo ergens rond het tweede levensjaar, en dat met ons meegroeit en zich vult met persoonlijke ervaringen die kunnen worden opgeroepen door wat we horen, zien, ruiken of proeven. 'Het autobiografische geheugen', lees ik in de inleiding, 'is onze intiemste metgezel. Het is onmogelijk om niet af en toe verbaasd opzij te kijken naar wie daar ons leven lang al naast ons loopt. ' De auteur heeft die verbazing toegelaten en zich ook gewaagd aan vragen waar het meeste experimentele psychologische onderzoek met een grote boog omheen loopt, vragen die zich onttrekken aan meetbaarheid, verschijnselen die te vluchtig zijn voor registratie, die zich niet laten afzetten op een tijdschaal. Vragen als: wat is een deja vu, en waarom lijkt het leven sneller te gaan als je ouder wordt?
Om zo'n project aan te pakken en niet uit de bocht te vliegen moet je als auteur het métier van de psychologie tot in de toppen van je vingers beheersen, moet je even vertrouwd zijn met de neurologie als met de poëzie, met de biologie als met de literatuur. Moet je kunnen denken als Ebbinghaus of Blonsky, en kunnen schrijven als Proust. Douwe Draaisma kan dit en met algemene instemming heeft de jury dan ook gekozen als winnaar in de categorie non-fictie zijn boek: Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt.
Categorie beste media-uiting (€ 7.500)
| Totaal aantal inzendingen | 18 |
| televisie | 9 |
| radio | 2 |
| kranten/tijdschriften | 7 |
Genomineerd
- Televisieprogramma Jota!, Teleac/NOT.
- Maandblad Natuur & Techniek, Veen Magazines.
- Televisieprogramma Willem Wever, NCRV.
Winnaar
Natuur & Techniek, Veen Magazines
Na toetsing aan de formele inzendcriteria bleef er een groslist over en na eerste toepassing van de kwalitatieve criteria vielen ook daarvan een aantal inzendingen af. Zo hielden we een 'longlist' over, met 2 verzamelde columns, 2 tijdschriften en 5 televisieprogramma's.
Een aantal van de televisieprogramma's vonden we meer onderzoeksjournalistiek van aard dan populair-wetenschappelijk. Onderzoeksjournalistiek richt zich op vraagstukken van lokaal en tijdelijk belang, die van nature al op een brede interesse kunnen rekenen. De media besteden daaraan dan ook het nodige geld.
Wetenschappelijk onderzoek betreft meestal algemenere vraagstukken, die minder sterk aan tijd en plaats zijn gebonden. Zeker als enige diepgang wordt nagestreefd bij het populariseren van wetenschap, wordt het minder eenvoudig een doelgroep te vinden en vast te houden tussen het geweld van amusement dat de TV de kijker biedt. Maar juist op de pogingen die moeilijke taak succesvol te volbrengen is onze prijs gericht! Daar ligt de uitdaging. Eigenlijk gold net zoiets voor de verzamelde columns. Ook al zijn ze vaak erg leuk om te lezen, men kan er zelden popularisering van de wetenschap in herkennen of inzicht in het wetenschapsproces uit opdoen.
Gelukkig waren er voldoende uitstekende inzendingen die aan de criteria voldeden en waartussen de jury kon kiezen. De beste drie zijn op onze 'shortlist' gekomen, nl de TV programma's Jota! en Willem Wever, en het tijdschrift Natuur en Techniek.
Nederland heeft erg weinig TV-programma's van populair-wetenschappelijke allure voor volwassenen. Jota! heeft zich het afgelopen jaar duidelijk onderscheiden en werd door de jury zeer gewaardeerd. De informatie wordt helder en indringend gepresenteerd en geïllustreerd. Er wordt uitstekend gebruik gemaakt van de bestaande wetenschappelijke expertise van onderzoekers zelf. Er komt gelukkig niet iedere keer één of andere TV-personality tussen, die de zinnen van een onderzoeker in de taal van kleine luiden vertaalt.
Voor kinderen kregen we twee uitstekende programma's over wetenschap, techniek en samenleving onder ogen. De voorkeur van de jury ging uit naar Willem Wever, die zodoende op onze shortlist kwam. Bij Willem Wever worden de vragen door kinderen gesteld en met de vragensteller erbij beantwoord. De jury vindt dat een doeltreffende formule, die meedenken stimuleert. Er is steeds een duidelijke lijn en een speelse aanpak. Jetske doet het goed en de onderdelen van het antwoord worden mooi gedoseerd en creatief in beeld gebracht.
De derde op onze shortlist van media-uitingen is het tijdschrift Natuur en Techniek en die inzending heeft de jury uiteindelijk verkozen als winnaar van de Eureka! media-prijs 2003. Een aantal nummers van deze jaargang vonden we tot de wereldtop van populair wetenschappelijke tijdschriften horen. In alle nummers hebben de artikelen vrijwel zonder uitzondering de vereiste diepgang en betrouwbaarheid, terwijl ze toch voor een heel breed publiek toegankelijk zijn. Alfa's en gamma's kunnen er even goed van genieten als beta's. Heldere teksten en toepasselijke illustraties, hoewel die naar de mening van de jury wel wat al te wild en schreeuwerig waren. We vinden in Natuur en Techniek zeer gevarieerde onderwerpen met een goede mix van actualiteit en eeuwigheidswaarde. Zo moet het! De jury was unaniem in de keuze van deze winnaar.