Factsheet Eurekaprijzen 2004

Hij schreef zes boeken, honderden columns en hij verwierf de status van Bekende Nederlander door zijn optreden in zo’n 250 televisie- en radio - programma’s.

Hij is een voortreffelijk schrijver, maar een haast nog beter verteller die noch provocatie, noch gekanker schuwt en die als geen ander oog heeft voor triviale details, waardoor een betoog van hem altijd prikkelend blijft.

Als deskundoloog is hij door zijn kernachtige en laconieke spreekstijl de tegenpool van Dr. Klavan, de TV- creatie van Kees van Kooten. Hij pretendeert niet gelijk te hebben. Hij geeft zijn mening graag voor een andere, maar die moet dan wel beter zijn.

In tegenstelling tot veel andere deskundigen doet hij zijn werk in de media er niet even bij. Nee, het populariseren van wetenschap is voor hem een volledige betrekking.

Sinds 1977 is hij bijzonder hoogleraar en amerikanist aan de Universiteit van Utrecht. Door het Historisch Nieuwsblad werd hij in 2003 gekozen tot “Historicus van het Jaar” omdat hij “Nederlanders met veel humor historisch verantwoord door dit nare oorlogsjaar geloodst heeft.” Van zijn immer heldere, relativerende en met grote kennis van zaken geschreven boeken zijn “Heeft geschiedenis nut”, een bundel beschouwingen over zeer uiteenlopende onderwerpen en “Amerika. Voor en tegen” de meest recente en meest bekende.

Als ik zeg dat hij een dwarsligger is, maar wel een hele boeiende en altijd in het zwart gekleed gaat, weet u inmiddels zeker over wie ik het heb.

De winnaar van de Eurekaprijs 2004, de NWO oeuvreprijs is Maarten van Rossem.

Virussen kunnen beter worden getemd, dan uitgeroeid, zo leerden we van Jaap Goudsmit, want of het nu is in de vorm van ebola of hanta, ze zullen ons altijd blijven vergezellen. Die kalme constatering haalt, gelukkig, ook de angel uit de dreigende titel Virusinvasie.

Govert Schilling schudt al jaren de boeken over astronomie uit zijn mouw, en weet toch steeds weer te verrassen. In 2002 leverde hem dat de oeuvreprijs op. Dit jaar plezierde hij ons met Evoluerend Heelal, een bevlogen en fraai geillustreerd verhaal over de levensloop van ons universum.

Is hij het jongste broertje van Govert Schilling? Het kleine neefje van Stephen Hawking? Een didacticus is hij in elk geval. Op laconieke en quasi-naieve toon maakt Kris Verburgh zwarte gaten en de oerknal zo klaar als een klontje. Zijn boek kwam voort uit verwondering over het ontstaan van de kosmos. Wìj vonden het wonderbaarlijk dat deze schrijver, die ons het gevoel gaf de kosmos te begrijpen, zelf pas zeventien jaar is. Schitterend was een feest om te lezen.

Hij was een zondagskind en een belofte. Hij groeide uit tot flamingant, communist en fameus astrofysicus. Voor De rok van het universum heeft Leo Molenaar het leven van de veelzijdige en intrigerende Marcel Minnaert tot in detail uitgeplozen. De bij vlagen bijna encyclopedische biografie over deze grote geleerde uit de twintigste eeuw is tevens een monument voor de menselijkheid van wetenschappers. Een zo geïnteresseerde biograaf als Molenaar wenst de jury eigenlijk iedereen toe!

Maar het meest heeft de jury genoten van Een jongen van het dorp, een boek waarin hoofd en hart samenkomen. Een schitterend geschreven, levendig, charmant, scherpzinnig en raak portret van het Betuwse dorp Ingen.

Zelden is iemand er zo goed in geslaagd historische feiten te verweven met een persoonlijk verslag. Oude vrouwen, boerenknechten, herenboeren, steenovenarbeiders, gemeenteraadsleden en import vertellen hoe de 'moderne tijd' hun leven en denken veranderde. En niet zonder verbazing ziet de schrijver hoe dorp èn jongen zijn opgegroeid tot iets wat ze niet van plan waren.

Er zijn overeenkomsten met God en Jorwerd, maar er is ook een wezenlijk verschil: Een jongen van het dorp is, vinden wij, nog beter. En ditmaal kon God er niks aan doen.

Met heel veel genoegen kent de jury de NWO boekenpris 2004 toe aan: Chris van Esterik.

Helaas hebben de televisiemakers er in 2003 weinig aan gedaan om dit beeld van braafheid te doorbreken. Onze shortlist kan daarom kort zijn: één kandidaat. Een aanmoedingsprijs lijkt dan ook niet overbodig, al ziet 2004 er met een hausse aan wetenschapsprogramma’s veelbelovend uit.

Er staat één programma op de shortlist. Maar wat voor een. Hier werd de jury echt vrolijk van. Het is een feest van ideeën, inzichten, mensen op de juiste plaats, spannende vragen en zinvolle proefjes. Dat het een quiz lijkt is een middel, geen doel. Dit feest was niet mogelijk geweest zonder de onvolprezen ceremoniemeester Wim T. Schippers, die geleerden tegemoet treedt alsof het mensen zijn, maar de jury wil haar waardering vooral ook laten blijken aan degene die door haar grondige voorbereiding, enorme ervaring en onuitputtelijke energie de tomeloze vaart heeft gegeven aan de Wetenschaps Junior Quiz: regisseuse Loes Wormmeester. Daarom zal Eugenie Nunes haar vragen de prijs in ontvangst te nemen.