Heilige huisjes niet veilig voor Spinoza
15 juni 2004
Filosoof Michiel Wielema onderzocht de verbreiding van het gedachtegoed van de wijsgeer Benedictus de Spinoza in Nederland rond 1700. In zijn boek The March of the Libertines beschrijft hij de invloed van Spinoza binnen de toenmalige publieke, gereformeerde kerk. Het onderzoek werd gefinancierd door NWO.Wielema's boek behandelt de strijd om grotere denkvrijheid binnen de sfeer van de publieke kerk in de periode 1660-1750. De Nederlandse filosoof Benedictus de Spinoza (1632-1677) was hiervan de belangrijkste grondlegger.
In zijn boek beschrijft Wielema verschillende groeperingen en personen die voor een grotere denkvrijheid binnen de kerk streden. Eén van deze personen is Balthasar Bekker, de bekende bestrijder van het duivelgeloof. Het boek brengt over hem veel uniek archiefmateriaal naar voren. Ook behandelt Wielema de directe invloed van Spinoza’s bijbelkritiek en naturalisme op enkele radicale denkers en schrijvers uit de gereformeerde sfeer. Verder komen aan bod: de theologische conflicten van de Hebreeën, de ketterse dominee Frederik van Leenhof en de denkbeelden en volgelingen van Willem Deurhoff. Tot slot geeft Wielema een overzicht van de hele 'antinomiaanse' beweging.
Onder invloed van filosofische stromingen, zoals het cartesianisme en spinozisme, ontstond zowel onder professionele theologen als onder ongestudeerde gelovigen een meer kritische houding tegenover de gevestigde leer en het kerkelijk gezag. Het kerkelijk monopolie op de juiste uitleg van gods woord werd aangetast. Nieuwe interpretaties maakten opgang in kleine kringen gelovigen, meestal geïnspireerd door een charismatische voorganger.
Zelf meenden deze gelovigen dat zij binnen de contouren van de gereformeerde leer bleven, maar de kerkelijke orthodoxie dacht daar anders over. Met censuur, afzetting uit de preekdienst, verbanning en boekverboden trachtte zij de invloed van deze 'libertijnen' een halt toe te roepen. Dit lukte maar beperkt en riep veel verzet op van betrokkenen. Zij voelden zich slachtoffers van een nieuwe 'inquisitie'. De tolerantie binnen de gereformeerde kerk bleek aanzienlijk geringer te zijn dan velen op grond van de Nederlandse traditie van gewetensvrijheid hadden verwacht en gehoopt.
 | Klik op de afbeelding voor een grotere versie. |
Meer informatie:
Dr. Michiel Wielema werkte van 1999 tot 2003 aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, onder leiding van prof.dr. Wiep van Bunge. Zijn onderzoek maakt deel uit van het NWO-programma The Early Enlightenment in the Dutch Republic: Cartesianism, Spinozism, and Empiricism, 1650-1750.
