Sociotechnische scenario's helpen bij visievorming en het verkennen van transitiepaden
Uitkomsten onderzoek B. Elzen, F. Geels en P. Hofman (UT en TUE)
Download the full English edition of the report here.
Een sociotechnisch scenario beschrijft mogelijke toekomstige ontwikkelingen, waarbij niet alleen het gebruik van nieuwe technologie wordt betrokken, maar ook de verandering in het gebruik hiervan, beleid, wet- en regelgeving, infrastructuur, netwerken en institutionele veranderingen. In de onderhavige studie was de transitie naar een duurzame elektriciteitsvoorziening het onderwerp. Doel was om te laten zien dat het gebruik van het instrument van de sociotechnisch scenario's inzicht oplevert in de verschillende complexe processen die onderdeel uitmaken van transitie en in mogelijke veelbelovende combinaties van technische, sociale en institutionele verandering in de richting van transitiepaden.
Basis voor het onderzoek was een transitietheorie waarin de drie niveaus 'sociotechnisch landschap', 'sociotechnisch regime' en 'technologische niches' met elkaar interacteren. Een sociotechnische scenario beschrijft mogelijke ontwikkelingen in termen van deze theorie en maakt gebruik van patronen en mechanismen die geïdentificeerd zijn in historisch onderzoek naar transities, waaronder veranderende gebruikspatronen, politieke ontwikkelingen enzovoort. Omdat de methode niet alleen uitkomsten van transitieprocessen beschrijft, maar ook de processen zelf, kan de methode fungeren als opstap voor beleid.
In het onderzoek zijn twee contrasterende scenario's rond duurzame elektriciteit ontwikkeld. In het ene staat grootschalige integratie van hernieuwbare energiebronnen centraal, waarbij ook de overblijvende fossiele brandstoffen alleen nog maar klimaatneutraal worden ingezet. Europa speelt in dit scenario een grote rol, evenals de huidige grote energieproducenten. Het andere scenario gaat uit van regionale opwekking. Hierin zijn alternatieve systemen ontstaan die sterk inspelen op regionale behoeften met gebruikmaking van een veelheid aan energietechnologieën. Hier zijn energiedistributeurs en andere actoren actief.
Belangrijkste conclusie van de onderzoekers op basis van de twee uitgewerkte scenario's is dat het inderdaad mogelijk is om een sociotechnische scenariomethode te ontwikkelen op basis van transitietheorie en dat de methode goed kan dienen als basis voor beleidsaanbevelingen. Uit gesprekken met experts en beleidsmakers blijkt dat deze dit ook zo zien. De twee uitgewerkte voorbeelden tonen bovendien aan dat er scenario's kunnen worden uitgewerkt waarin een transitie ontstaat als resultaat van plausibele nieuwe verbindingen onder bepaalde condities. Er zijn specifieke innovaties en veranderende gebruikersvoorkeuren geïdentificeerd, die de kiem kunnen vormen voor een transitie en zich goed lenen voor verdere ontwikkeling en exploratie op korte termijn. Belangrijk is daarbij om de opties niet op zichzelf uit te werken, maar in hun onderlinge samenhang.
De twee scenario's illustreren volgens de onderzoekers dat de constructie van sociotechnische scenario's niet alleen kan helpen bij visievorming over een duurzame toekomst, maar ook bij het vinden van mogelijke transitiepaden die tot die toekomst kunnen leiden. Op deze manier kunnen beleidsmakers zich beter bewust worden van het strategisch potentieel van nieuwe technologie, inclusief de mogelijkheden van verbindingen met andere technologieën en de mate waarin ze gedragsverandering kunnen uitlokken. In het begin van een transitie moet de nadruk van het beleid liggen op het leren omgaan met complexiteit en onzekerheid; de scenario's geven inzicht in belangrijke elementen hierbinnen.
In het onderzoek 'Transitions and transition paths: the road to a sustaible energy system' zijn de moeilijkheden die tijdens dit explorerend onderzoek zijn gevonden verder opgepakt.