Perspectieven

Binnen het stimuleringsprogramma worden de invalshoeken verder toegespitst op drie kerngebieden: de perspectieven. Het gaat hier om vraagstukken betreffende:

• nieuwe vormen van bedrijvigheid en werkgelegenheid,
• toegankelijkheid en verdeling,
• maatschappelijke transformaties

Deze perspectieven vormen een leidraad voor de toespitsing van de uiteindelijke onderzoeksvragen van het stimuleringsprogramma. Figuur 2 geeft dit schematisch weer. Centraal staat hoe ontwikkelingen tussen en binnen organisaties, ontwikkelingen op de arbeidsmarkt en op sociaal-cultureel terrein leiden tot nieuwe vormen van bedrijvigheid en werkgelegenheid, verschillen in toegankelijkheid en verdeling en tot maatschappelijke transformaties. Dit gedeelte gaat verder op deze perspectieven in.

Figuur 2: Toespitsing van de invalshoeken op drie centrale perspectieven

Nieuwe vormen van bedrijvigheid en arbeid

Organisatorische, arbeidsmarkt en sociaal-culturele ontwikkelingen leiden, mede onder invloed van ICT, tot nieuwe vormen van bedrijvigheid en arbeid. Voor sommige bestaande organisaties en arbeidsvormen kan dit een bedreiging zijn, maar het schept ook nieuwe kansen.

Bedrijvigheid

Door de ICT ontstaan nieuwe vormen van bedrijvigheid, onder andere in de media en communicatiesector. Ook komen ondernemingen in die sector steeds meer op elkaars terrein. Computerbedrijven begeven zich op het terrein van uitgeverijen, terwijl audiovisuele producenten steeds meer belangen verwerven in de wereld van de software. Deze vervaging van grenzen resulteert in nieuwe economische verhoudingen. Een belangrijk effect van ICT voor de bedrijvigheid is het gegeven dat in het algemeen de transactiekosten worden verlaagd. Binnen organisaties gaat het om de kosten van de coördinatie van de verschillende activiteiten in de waardeketen van een bedrijf. Voor wat de relaties tussen organisaties betreft kan ICT er voor zorgen dat de marktstructuur verandert. Door ICT kan meer gebruik worden gemaakt van markten in plaats van hiërarchieën, maar ICT biedt tegelijkertijd ook meer mogelijkheden tot coördinatie om de hiërarchische structuur te verbeteren. Welke beweging zal overheersen is vooralsnog geen uitgemaakte zaak.

De vraag is ook welke rol ICT-investeringen bij de verbetering van de productiviteit spelen. Daarover bestaan verschillende verwachtingen. Dit spitst zich toe op de discussie over de ?productiviteitsparadox? en in toenemende mate over de 'nieuwe economie'. Wat echter bij de productiviteitsdiscussie ontbreekt is de vraag hoe verschillende vormen van ?menselijk kapitaal?, in samenhang met ICT, de productiviteitsgroei beïnvloedt. Belangrijk is ook te benadrukken dat ICT niet alleen, en zelfs niet in de eerste plaats, gebruikt wordt om producten tegen lagere kosten te produceren, maar ook om de aard en kwaliteit van producten te veranderen: productdifferentiatie, toevoeging van diensten aan goederen en verhoging van het kennisgehalte van producten.

Arbeid

Het belang van ICT voor de werkgelegenheid is niet zozeer gelegen in de directe creatie van banen, maar meer in de invloed op de omvang en aard van de arbeid in alle geledingen van de economie. Daarbij is de samenhang met kennis van het grootste belang geworden. De kenniseconomie wordt echter niet alleen gevangen door de aard van de activiteiten. Ook de inhoud van die arbeid verandert. Hierbij komt een sterkere klant- en marktgerichtheid naar voren en neemt de behoefte aan personeel dat flexibel en breed inzetbaar is toe. Dit gaat weer samen met het werken in teamverband. Het participeren in kennisprocessen bepaalt in hoge mate de productiviteit van de kenniswerker. Hierbij is het onderscheid tussen ?codifiable? en ?tacit? kennis van belang.
ICT vervult ook een belangrijke rol bij het zoeken naar werk, de werving van personeel, alsmede de arbeidsbemiddeling (ZWB). Door ICT wordt het bijvoorbeeld mogelijk om potentiële kandidaten voor een baan sneller te bereiken. Ook kan ICT een rol spelen doordat de zoek- en wervingskosten af kunnen nemen. Wel moet men zich realiseren dat het zoeken van de juiste informatie via ICT toch tamelijk veel inspanning kost en dat de via ICT verlopen contacten zeker niet de gehele wervingsprocedure vervangen Ervaringen tot nu toe leren tevens dat bij de ontwikkeling van ICT-systemen voor ZWB, de organisatorische aspecten vaak belangrijker zijn voor het welslagen, dan de ICT-technologie zelf.

ICT heeft ook gevolgen voor de arbeidsrelaties en -verhoudingen Deze gevolgen zijn minder duidelijk dan vroeger. Dit komt mede door het diffuse karakter van ICT. Deze wordt niet direct toegepast in een bepaald productieproces, maar grijpt in op alle onderdelen van de productie. Ook is het overzicht minder helder omdat ook aan de aanbodzijde diverse fundamentele veranderingen plaatsvinden. Dit leidt tot grote verschillen in arbeidsmarktgedrag op meerdere schaalniveaus. ICT schept mogelijkheden voor de opkomst van nieuwe vormen van arbeidsaanbod. Dit is met name verbonden met de wijze waarop binnen huishoudens verschillende leden hun tijd flexibel aan activiteiten binnen en/of buiten dat huishouden kunnen besteden. Het gaat dan om combinatiemogelijkheden van werk, zorg, leren of vrije tijd. Maakt ICT het mogelijk om efficiënter met de tijd om te gaan waardoor meer tijd overblijft voor zorg, of zorgt ICT juist voor meer tijd voor arbeid? Met name dient te worden bezien hoe ICT aanpassingen in de regelgeving noodzakelijk maakt en, andersom, hoe de regelgeving restricties oplegt aan met ICT verbonden activiteiten.

Toegankelijkheid en verdeling

De ontwikkelingen van organisaties, arbeidsmarkt en op het sociaal-cultureel vlak brengen verschillen in toegankelijkheid en daardoor verdelingsgevolgen met zich mee. Toegankelijkheid heeft zowel een technische als een sociale dimensie. Zo zijn er selectieve effecten te onderkennen in het gebruik van ICT door verschillende soorten bedrijvigheid. Ook aan de zijde van huishoudens zijn soortgelijke selectieve gevolgen aanwezig. De aanwezigheid en verscherping van de ?information inequality? komt niet alleen door redenen die liggen bij verschillen tussen bedrijven, huishoudens, instellingen en regio's, maar ook door de ontwerpers en systeemaanbieders. Voor wat de gebruikerszijde betreft zijn er zo bijvoorbeeld verschillen in de fysieke toegang tot computers en netwerken. Ook verschillen in bijvoorbeeld vaardigheden zijn van belang voor de toegankelijkheid. Daarnaast zorgt het gedrag van aanbieders en ontwerpers voor verschillen in toegankelijkheid. Een belangrijke barrière in de toegankelijkheid is vaak de geringe gebruiksvriendelijkheid van digitale producten en diensten.

Maatschappelijke transformaties

Meerdere van de door ICT beïnvloede ontwikkelingen zullen fundamentele maatschappelijke hervormingen in gang zetten. Met deze transformaties is ook de vraag verbonden in hoeverre de huidige regelgeving verandering behoeft. Naast de rol van ICT zelf, dient aldus ook de institutionele inkadering centraal te staan.
Maatschappelijke veranderingen hebben onder meer betrekking op de ontwikkeling van de democratische betrokkenheid van burgers en op maatschappelijke kernsectoren als de gezondheidszorg. Het gaat ook om de wijze waarop individuen en huishoudens hun activiteiten gedurende hun leven invullen. De kennissamenleving biedt mede door de ontwikkeling van ICT, kansen voor een andere verdeling en inhoud van arbeid, vrije tijd en leren. Meerdere mogelijkheden tot transitie van de ene activiteit naar de andere zijn aanwezig.

Vanuit de bedrijvigheid zijn eveneens diepgravende veranderingen te verwachten en hebben met name te maken met veranderingen in de markt voor producten. Zeker binnen de communicatiesector, doch ook elders, spelen substitutieprocessen daarbij een rol. Zullen elektronische kranten de papieren uitgaven verdringen? En zal video via Internet een substituut voor de omroeptelevisie worden? In het verlengde hiervan is een centrale vraag die naar de levensvatbaarheid van elektronische markten. Deze zullen veranderen en daarmee ook de (ruimtelijke) marktstructuur. Zaken die hierbij een rol spelen is de toename van de klantspecifieke informatie en de verscheidenheid in producten. Dit heeft ook gevolgen voor de organisatie van de productie zelf. Al met al zal ICT samen met veranderingen binnen en tussen organisaties, op de arbeidsmarkt en op sociaal-cultureel terrein zorgen voor diepgravende maatschappelijke transformaties.