Rien Herber: 'Kennis is alleen macht, als je de kennis ook deelt.'

29 september 2009

Het leven van prof. drs. Rien Herber, aardwetenschapper, is nogal in beweging de laatste tijd. Na dertig jaar exploratie (olie- en gaswinning) bij Shell en NAM, is hij sinds 1 juli voorzitter van de stuurgroep van het thema Duurzame Aarde. Hij volgt daarmee prof. dr. Gerbrand Komen op. En sinds 1 augustus is hij hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen voor de leerstoel Geo Energy. Herber was al lid van het gebiedsbestuur van ALW en voorzitter van de Programmaraad van het Zee- en Kust Onderzoek, onderdeel van Duurzame Aarde. 'Maar die laatste functie draag ik binnenkort over, want ik kan natuurlijk niet aan mezelf rapporteren,' vertelt hij. Een gesprek over multidisciplinariteit, kennisoverdracht en de dialoog tussen onderzoekers en stakeholders.

Herber vond het tijd voor een overstap. 'Ik reisde veel rond voor mijn functies bij Shell en NAM. Ik wilde dat graag eens anders en toen kwam de RUG met het aanbod van het hoogleraarschap. Ik ben nu 55 en dus kan ik zeker nog 10 jaar bezig zijn met kennisoverdracht.’ Zijn wetenschappelijke werk zal per definitie multidisciplinair zijn. ‘In Groningen is al enige tijd geen Faculteit Aardwetenschappen meer. Toch hebben ze daar een aardwetenschapper nodig om het werkgebied te verbreden van de verschillende Centres of Excellence, zoals die op het gebied van isotopen en energie-efficiency.' Herber is enthousiast over multidisciplinair werken. 'Vanuit het bedrijfsleven ben ik dat gewend. In de wetenschap is het nog niet zo gewoon. Jammer, want soms heeft iemand goud in handen, waar een ander heel goed ook iets mee kan. En in tegenstelling tot wat veel wetenschappers denken, hoeft multidisciplinair werken helemaal niet ten koste van de disciplinaire diepgang te gaan. Daar ben je nog altijd zelf bij.'

Meer uitwisseling

Multidisciplinariteit en met wetenschappelijke kennis bijdragen aan de oplossing van prangende problemen zijn twee samenhangende fenomenen. Herber: 'Ik vind het heel belangrijk dat onderzoekers goed samenwerken, elkaar tussentijds op de hoogte stellen van wat ze doen en contact houden met stakeholders uit de samenleving. We hebben dat laatst gedaan in het Zee- en Kustonderzoek met een tweedaagse conferentie in september. Onderzoekers en belanghebbenden bij de Waddenzee kwamen samen en wisselden uit waar ze mee bezig waren. Onderlinge samenwerking tussen onderzoekers zit trouwens ingebakken in de structuur van het programma. Het is een vereiste dat een project wordt uitgevoerd door twee of drie verschillende samenwerkende instituten. Daar keek men eerst wel raar tegenaan, maar dat betaalt zich nu toch wel uit.'

De focus niet verliezen

Het thema Duurzame Aarde – is dat niet wat al te breed? Herber: 'Het is inderdaad heel breed, maar je kunt het heel makkelijk samenvatten. Duurzame Aarde betekent dat de mens de aarde onderhoudt, opdat de aarde de mens kan onderhouden. Dan kom je op allerlei onderling met elkaar samenhangende onderwerpen die door verschillende disciplines worden aangepakt: klimaat, natuur, biodiversiteit, energie enzovoort. Het onderwerp water zal wereldwijd van net zo'n grote betekenis worden als het onderwerp energie. Het is belangrijk om door te krijgen hoe en waar de problemen ontstaan en hoe je die dan weer in samenhang kunt oplossen.'
Hoe ziet Herber zijn eigen taak in dat geheel? 'Ik wil ervoor zorgen dat we gefocust blijven. Je kunt niet alles onderzoeken – dan verzandt je. Het thema vormt een kader, waarbinnen alles valt wat we aan duurzaamheid doen vanuit NWO. Bovendien werken we vanuit dat kader goed samen met andere programma's buiten NWO, zoals Kennis voor Klimaat.'

Kennisoverdracht faciliteren

Ook bij Duurzame Aarde wordt het een uitdaging om de dialoog met de stakeholders en de kennisoverdracht aan de samenleving zoveel mogelijk integraal aan te pakken. 'Het lijkt me goed om eind 2010 een eerste 'event' te organiseren waarop we dat doen. We brengen dan onderzoekers en beleidsmakers van overheden, bedrijfsleven en NGO's samen. Iedereen kan vertellen waar hij of zij mee bezig is. Dat enthousiasmeert en stimuleert. NWO organiseert een uitwisseling waarin routes richting duurzaamheid besproken kunnen worden die verder kunnen worden verkend of juist niet. Keuzes maken, dus.'

Een wetenschappelijke basis voor politieke discussie

Welke wensen heeft Herber voor de toekomst van het ZKO-programma dat hij binnenkort verlaat? 'We zijn begonnen in 2006 en hebben de 20 miljoen die de verschillende departementen – OCW, LNV en V&W – en de NAM hebben opgebracht nu bijna verdeeld. De kennis en onderzoeksinzet op kust en zee was versplinterd en nu veel meer gebundeld. We hebben voor het onderdeel Kust onderzoekers aan het werk gezet rond de draagkracht van de Waddenzee. De call voor het onderdeel Noordzee sluit binnenkort. De onderzoekers in dat deel gaan aan de slag met de combinatie van de verschillende gebruiksfuncties die de Noordzee allemaal heeft. Denk aan vissen, varen, windmolens, oliewinning enzovoort. Het begrip 'gebruiksruimte' is in dit verband heel interessant. Wat bepaalt waar de grenzen van die gebruiksruimte liggen? Het zou mooi zijn als iedereen die daarover met elkaar in discussie is, straks daarvoor dezelfde wetenschappelijke basis kan hanteren. Het derde onderdeel is ‘Oceanen’, die grote invloed op het  klimaat op aarde hebben. En dan hebben we nog het beleidsonderzoek - een bèta-gamma-onderdeel. In samenwerking met de Waddenacademie proberen we de kennis en ervaring van beleidsmakers en onderzoekers dichter bij elkaar te brengen.'

Lange adem houden

Belangrijk om in ZKO vast te houden, vindt Herber de thematische indeling. 'Je moet steeds in overleg met de stakeholders goed kijken welke kennis nodig is. Dus zo min mogelijk open calls.' Een ander punt is de continuïteit op de langere termijn. 'Veel van de onderwerpen die ik al noemde, vereisen gegevens over de langere termijn. Het effect van menselijke activiteit op de natuur moet je langdurig monitoren en de gegevens die verschillende organisaties hebben, moeten zoveel mogelijk worden uitgewisseld. Het klinkt misschien gek, maar kennis is alleen macht als je die kennis ook deelt. Anders heeft niemand er iets aan.'