Fusarium-plaag in bananen wordt onder andere bestreden met genetische modificatie

19 januari 2009

Fusarium is een schimmelgenus dat in bananen de gevreesde 'Panamaziekte' veroorzaakt. Diezelfde ziekte zorgde er in het midden van de eeuw voor dat de tot dan populaire 'Gros Michel' ('Dikke Michel') van het toneel verdween. Zo'n 80 jaar nadat de ziekte voor het eerst opdook in Australië was wereldwijd het assortiment aan export-bananen gewisseld. De niet vatbare Musa accuminata Cavendish 'Grande Naine', oftewel de Cavendish-banaan, zette voortaan de toon in elke Westerse supermarkt. Vanwege het steriele karakter van consumptiebananen (de planten zijn triploïd, hebben 3 sets chromosomen in plaats van 2 en produceren daardoor geen zaden in hun vruchten), konden de planten enkel via stekjes vermeerderd worden. Alle export-bananen-planten zijn dus onderling nagenoeg gelijk, want uit stekjes vermeerderd uit die eerste resistente banaan. Dat alle bananen dezelfde genen hebben waarop de resistentie berust, maakt het gewas bijzonder kwetsbaar. Wanneer die resistentie eenmaal doorbroken is, kunnen alle plantages stuk voor stuk sneuvelen omdat er geen plantages met ándere resistenties, als vertragers, tussen liggen.
De schimmel bleef ondertussen van lokaal belang als infectie bij lokale bananenrasjes en bakbananen. Maar zo'n 20 jaar geleden moet er een nieuw schimmeltype zijn ontstaan "Tropical Race 4", dat de resistentie in de Cavendish-bananen heeft doorbroken en aan een gestage opmars bezig is. Maleisië, Australië, Indonesië, China en de Filippijnen hebben al kennis kunnen maken met deze nieuwe Panamaziektegolf. De angstige vraag is of de quarantainemaatregelen voldoende (lang) zullen werken om de ziekte uit de teeltgebieden in Latijns-Amerika weg te houden, van waaruit Europa en de Verenigde Staten worden beleverd.
Intussen is men naarstig op zoek naar een ras dat ook resistent is tegen deze nieuwe Fusarium-variant. Daarbij moet, omdat het kruisen van steriele planten tot een nieuw ras niet gaat, deze nieuwe standaard tevens ook zoet en pitloos zijn. Er wordt gezocht naar spontane, resistente mutanten, zoals Cavendish-stam GCTCV-218. Anderen hebben hun hoop gevestigd op genetische modificatie van bananenplanten. In Oeganda worden momenteel experimenten uitgevoerd met langs biotechnologische weg resistent gemaakte bananenplanten, die aan de Katholieke Universiteit in het Belgische Leuven werden vervaardigd.
Die tweede oplossing zou bovendien ook op de lokale rassen, basisvoedsel waar de lokale bevolking zelf op (over)leeft, kunnen worden toegepast. Indien GCTV-218 qua opbrengst en fruitgrootte geschikt blijkt voor de commercie, wordt daarmee enkel maar de exportbananenmarkt (15% van de totale bananenteelt volgens het artikel van Hester van Santen in NRC van 17/18 januari 2009) gered.

In een BBC-documentaire over genetisch gemodificeerd voedsel (Jimmy's GM Food Figt; Horizon 24 november 2008) kwam het Ugandese veldonderzoek ook in beeld. Reacties in de Britse media, en op websites, na afloop duiden er op, dat, indien op deze wijze een resistente exportbanaan kan worden verkregen, het probleem daarmee nog niet opgelost hoeft te zijn. In navolging van Prins Charles lukt het veel Britten (nog) niet om aan moderne biotechnologie als 'een oplossing' in plaats van als 'een probleem' te denken. De documentaire werd door veel kijkers met een afkeer voor moderne biotechnologie afgedaan als 'propaganda'. Mirror.co.uk-tv viel het op dat je als kijker elke paar minuten 'van kamp veranderde', omdat telkens weer andere argumenten, voor of tegen, voor het voetlicht kwamen.
De Ierse hongersnoden rond 1850, de massa-emigratie, de slachtoffers, de herinnering daaraan behoort tot de Nationale identitiet van Ieren én Britten. Het afwijzen van methoden waarmee Ugandezen hún basisvoedselvoorziening proberen te behoeden in dit voormalig Brits protectoraat, geeft wel aan hoe diep de afwijzende gevoelens tegenover moderne biotechnologie zijn verankerd in Groot-Britannië.
De tijden waarin Sainbury's in Engeland meer tomatenpuree van gemodificeerde tomaten verkocht dan van niet-gemodificeerde tomaten, ligt duidelijk vèr achter ons. Het is maar zeer de vraag of 'een transgene banaan op een Britse fruitschaal' een beeld van de nabije toekomst wordt.

bron: Hester van Santen in NRC 17/18 januari 2009