Richting transitiepaden wordt vooral bepaald door vormgeving spelregels

2 december 2008

De verkenning van transitiepaden staat nog in de kinderschoenen. Daarbij richt veel onderzoek zich op de technische mogelijkheden. De wijze waarop technische en maatschappelijke veranderingen op elkaar inspelen en zo transities in gang kunnen zetten, is aan de Universiteit Twente verkend via de ontwikkeling van sociotechnische scenario's. Via een drietal transitiepaden wordt inzichtelijk gemaakt hoe door interactie tussen en inbreng van verschillende actoren, ontwikkelingen in de 'spelregels' binnen het elektriciteitssysteem, en veranderingen in infrastructuur en organisatie zeer uiteenlopende systemen kunnen ontstaan.

De drie scenario's zijn voorstelbaar vanuit de huidige voorziening, omdat zowel benodigde technologieën beschikbaar en in ontwikkeling zijn alsmede onderliggende maatschappelijke en politieke processen aanwezig zijn. Echter de wijze waarop het maatschappelijke en politieke krachtenveld zich ontwikkelt, is in sterke mate bepalend voor de uiteindelijke richting van de transitiepaden. Zo wordt in het eerste scenario voorzieningszekerheid en klimaatbeleid steeds meer een thema waarbij Europees energiebeleid leidend is. Het idee van een 'supergrid' past hier bijvoorbeeld bij met grootschalige windparken, zonnecentrales, en schoon fossiel hierin opgenomen. In een tweede scenario zijn marktpartijen meer leidend daarbij gestuurd door meer marktconforme instrumenten zoals emissiehandel. Hier is het beeld meer een verduurzaming van bestaande centrales, door CO2 afvang en een toenemend aandeel biomassa. In een derde scenario voltrekt zich meer een paradigmawisseling die de opkomst van gedecentraliseerde energiesystemen omvat waarbinnen verscheidene kleinschalige energietechnologieën geïntegreerd raken. De opkomst van nieuwe spelers in de elektriciteitsvoorziening is hier bepalend, zoals de ICT-sector, woningcorporaties en energieservicebedrijven, die innovaties als microwarmtekracht en slimme meters verder verspreiden, terwijl ook steeds meer consumenten als producent gaan optreden.

Bepalende factoren verschillen per pad

Een vraag die centraal stond tijdens een reflectiestap is welke factoren nu bepalend zijn in de verschillende paden, en in hoeverre deze beïnvloed kunnen worden. Overheidsbeleid heeft invloed op de ontwikkelingsrichting van transitiepaden via bepaling van capaciteit van grensoverschrijdende koppelnetten, kosten van transport van elektriciteit, normen voor gebruik van biomassa en afvang en opslag van CO2, voorrangsregels voor soorten elektriciteit, en beleidsinstrumenten voor het halen van klimaatdoelstellingen. Veel wijst nu in de richting van een sterkere rol voor Europa, onder andere zichtbaar in Europees klimaatbeleid en richtlijnen voor duurzame energie. Daarnaast beïnvloedt de wijze van verdere uitwerking en implementatie van emissiehandel de strategieën van energiebedrijven sterk. Voor het transitiepad richting meer gedecentraliseerde energiesystemen is het beeld meer diffuus. De meeste invloed lijkt hier uit te gaan van ontwikkelingen in de wijze waarop gebruikers met elektriciteit omgaan en door nieuwe entrepreneurs die kansen zien in het opzetten van meer vraaggeoriënteerde energieproducten en diensten. Lokaal klimaatbeleid kan hierbij een belangrijke invloed uitoefenen maar is nu nog relatief beperkt. De belangrijkste leerprocessen die hier gestimuleerd kunnen worden, hebben betrekking op het slaan van bruggen ter bevordering van samenwerking tussen actoren van divers pluimage en het opbouwen van organisatievormen die meer lokale vraag en aanbod van elektriciteit kunnen coördineren. Op termijn zou dit tot een paradigmawisseling naar een meer lokale energievoorziening met diverse kleinschalige en duurzame bronnen kunnen leiden.