Verslagen Sign of the Times

Opening Sign of the Times (Grote zaal, 13.00 – 13.20)
Door Pim Brassien
Voor de tweede keer organiseert De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) het Sign of the Times festival. Presentator van de opening Ruben Maes vraagt aan de voorzitter Gebiedsbestuur van het NWO Henriëtte van den Brink waarom deze dag georganiseerd is. “We zijn allemaal van mening dat gedragwetenschap het hart van de maatschappij is. Het NWO krijgt jaarlijks honderden miljoenen euro’s die we over de beste onderzoeken moeten verdelen. Op een dag als deze kunnen mensen kennis nemen wat wij precies doen.”

Politiek Café, 14:00, Jeroen de Veth versus Rupert Parker Brady
Door Pim Brassien
In de eerste editie het Politiek Café van deze middag gaat Jeroen de Veth het debat aan met Rupert Parker Brady. Het onderwerp is spindoctors, media-adviseurs van politici.  Parker Brandy: “Een spindoctor hebben klinkt sexy, maar echt goede zijn zeldzaam in Nederland.” De Veth denkt er anders over: “Klopt niet. Er zijn niet zoveel slechte adviseurs, Nederland is er gewoon niet klaar voor. Amerikaanse verkiezingspraktijken komen hier niet van de grond.”
Een ander probleem is de pers, volgens De Veth. “Het VVD-congres wordt door het jeugdjournaal en het gewone acht uur journaal ongeveer op dezelfde manier geschetst. De media denkt veel te veel in poppetjes.” Parker Brandy haakt er op in: “Ook hebben journalisten de neiging elkaar na te praten. Zo schrijft één iemand een verhaal, en verschijnt het de volgende dag in elke krant. Ik erger me er dood aan. Journalisten zijn lui, heel erg lui.”

Politiek Café, 15:00, Frank de Grave versus John Leerdam
Door Pim Brassien
Frank de Grave, onder andere ex-minister en ex-wethouder (“ik heb erg veel exen”), gaat in de tweede editie van het Politiek Café van vandaag in debat met John Leerdam, PvdA-kamerlid. Het onderwerp is leiderschap. Leerdam: “Het belangrijkste in een leider is dat hij in zijn achterhoofd bereidt moet zijn te willen sterven voor zijn idealen.” De Grave: “Je bent pas een goede leider als mensen je willen volgen.  In oorlog is bijvoorbeeld leiderschap ook veel extremer. Bij grote problemen volgen mensen sneller. In Nederland zijn er nu geen crisissen, dus is het moeilijk een goeder leider te zijn. Er is zoveel leiderschap als de bevolking accepteert.”
Met een onderwerp als leiderschap was de crisis binnen de VVD een onvermijdelijk onderwerp. De Grave: “Ook al is de leider binnen de VVD heel sterk, het verbergt alleen het probleem. De kern van het probleem is dat de VVD moet kiezen of ze een rechts populistische partij, of een liberale partij zijn. Eén groot rechts blok werkt niet, hoe sterk de leider ook is.”  Beide heren zijn niet helemaal overtuigd van Rita Verdonk als sterke leider. Leerdam: “Verdonk is een afleider, geen leider.” De Grave: “Veel mensen willen haar volgen na de vreemdelingen debatten die ze heeft gevoerd, maar is dit ook het geval als ze over alle onderwerpen gaat?”Na de vraag aan John Leerdam of Bos een goede leider is blijft het een tijdje stil. “Bos is iemand met charisma, hij herkent diversiteit aan mensen. Hij zei alleen niet op gegeven moment ‘wij doen het zo’. Hij was te afwachtend. Een leider moet zo zeker van zijn zaak zijn, dat hij niets te verliezen heeft.” 

Politiek Café, 16:00, Hooijmeier versus Emmens
Door Pim Brassien
Het laatste debat van het festival staat in het teken van het liberaliseren van de woningbouw. Een erg pittig onderwerp waar Hooijmeier en Emmens  hun mening over gaan geven. Emmens: “We moeten niets liberaliseren tenzij de schaarste is opgelost.” Hooijmeier: “Van mij mag het allemaal wel wat vrijer.” Enkele mensen uit het publiek winden zich duidelijk op over dit onderwerp. “Niemand houdt rekening met de huurder, het gaat alleen maar om geld!” Hooijmeier reageert: “Dat is niet helemaal waar, er zijn ook zeker nog mensen die kwaliteit willen en minder commerciële doeleinde hebben.” Er gaat geroezemoes op in de zaal.
Hooijmeier waagt zich aan een oplossing voor het tekort aan huizen: “Bouwen, bouwen en nog eens bouwen. En met een flink tempo.  En de enkelen die de schaarste in stand houden  moeten we flink aanpakken.” Emmens heeft een ander idee: “We moeten nieuwe huizen niet meer in grote getale in grote steden bouwen. We moeten steeds een stuk of vijftig woningen wegzetten in kleinere gemeentes.”

Humor en politiek, gaat dat samen? (Grote zaal, 13.30 – 14.30)
Door Ingrid van Rooijen
“Wat vonden jullie van de opening van deze dag?” begint Manfred van Doorn zijn workshop over humor en politiek. De eerste antwoorden uit het publiek variëren van saai tot grappig. Er wordt gelachen wanneer blijkt dat de oude vrouw die de zaal tijdens de opening vroegtijdig verliet Van Doorn nog wat influisterde: “Ik speel dat ik dement ben, anders kom ik nooit de zaal uit.”
Door middel van beeldfragmenten probeert Van Doorn het publiek duidelijk te maken hoe je met humor de angel uit de crisis haalt. Hier blijken verschillende manieren voor te zijn. Een fragment van Zalm, die op een grappige manier de zaal toespreekt om de spanning van de dag eruit te halen, wordt naast een fragment van Hans Teeuwen gezet die serieus poogt te zijn. Deze juxtapositie is één manier hoe politici met humor de macht kunnen pakken, andere manieren zijn de kracht van zelfspot, de tegenspeler een stap voor zijn en humor als sabotage. Beelden van Clinton die in gezelschap van Jeltsin de slappe lach krijgt, Bush die zichzelf parodieert en Margaret Thatcher die haar partij letterlijk en figuurlijk afstoft. De kracht van humor is bijna net zo machtig als de politiek.

Retorisch vuurwerk in Den Haag (Studio, 14.30 – 15.15)
Door Ingrid van Rooijen
“Een lezing over het retorische vuurwerk in Den Haag, dat kan nooit lang duren, zo zeiden mijn vrienden.” Jaap de Jong, universitair docent taalbeheersing en redacteur van het tijdschrift ‘onze taal’, lacht de bezwaren van zijn vrienden weg. Hij heeft zich verdiept in de troonrede, waar veel over te vertellen is. De gemiddelde Nederlander zal even langs de troonrede op de televisie zappen, en de dag erna in de krant de eerste kolom lezen. Hoe komt de troonrede zo saai? Er zijn meerdere redenen volgens De Jong. Zo laat de politiek nooit het achterste van de tong zien, wordt het onpersoonlijk en vlak voorgedragen en lijkt de structuur op een boodschappenlijst. Het publiek in de zaal denkt dat een ‘hand- out’ dé oplossing is. De Jong sluit af met zijn oplossing: “Doorgaan met deze verbale traditie, maar dan wel met een duidelijke inleiding, slot en wat meer stilistische finesse.”  

Wat weet je van de miljoenennota? (Studio, 16.00 – 16.45)
Door Ingrid van Rooijen
“Wat zijn we met weinig, is het nog te vroeg? We gaan meer mensen halen, maar omdat jullie er al zitten krijgen jullie een joker. Het antwoord op de eerste vraag is ‘niet waar.’” Quizmaster Ruben Maas heeft er zin in. Een quiz over de miljoenennota, met economist Jarig van Sinderen die de vragen stelt.
“Het gaat als ‘ren je rot’. Als je denkt dat de vraag goed is ren je naar het groene vlak, en anders ga je op het rode vlak staan. Degene die het fout hebben mogen terug naar de tribune.”  Na het oplezen van de eerste vragen lopen de mensen bedachtzaam doch lacherig de zaal in. Opvallend is dat de stelletjes hetzelfde antwoord kiezen. “Jullie moeten ook meedoen”, roept de quizmaster uit enthousiasme tegen het camerateam. Van de dertig deelnemers zijn er na acht vragen nog maar twee over. De geluidsman moet het opnemen tegen een vrouw die rechten heeft gestudeerd. “Deze vraag klinkt zo gek dat het wel waar moet zijn,” zo beredeneert de vrouw. Met dit juiste antwoord is zij de winnaar van een jaarabonnement op de Elsevier.

De verkiezingsstrijd in de media. (Kleine zaal, 15.15 – 16.00)
Door Ingrid van Rooijen
De workshop ‘mediamanipulatie’ van Nel Ruigrok en Wouter van Atteveldt gaat over hun onderzoek over de invloed van media op de verkiezingen van 2006. “Media zijn de enige bron van informatie over de wereld om ons heen. De invloed van media waarover we denken en hoe we erover denken tijdens de verkiezingscampagne is van invloed op het stemgedrag,” zo verklaart Ruigrok de reden van het onderzoek.
Door middel van een panelonderzoek en een inhoudsanalyse van de landelijke dagbladen hebben Ruigruik en Van Atteveldt gekeken hoe de media omgaat politieke figuren. In de dataverzameling zitten ruim 6000 artikelen, waaruit 30.000 statements zijn gehaald. In de drie maanden voor de verkiezingen werd gekeken hoe vaak politieke namen in de krant worden gezet, en of dit een positief effect heeft. Gratis dagbladen als Metro en Spits zijn niet opgenomen in het onderzoek, zo blijkt na een vraag uit het publiek. Opvallend is wel dat de Metro de gemiddelde Nederlander vertegenwoordigt qua stemgedrag, de Spits-lezers stemmen extremer. En hoewel de VVD veel in het nieuws is geweest, heeft dat niet tot een heel positieve uitslag van de verkiezingen geleid. “Maar, misschien is het niet altijd goed om in het nieuws te komen, het is altijd slecht om níet in het nieuws te komen,” aldus Ruigrok.

Ken je onze volksvertegenwoordigers? (hele dag, foyer)
Door Tim van Remmerden
Twintig politieke ogen kijken de bezoekers na wanneer zij de trap oplopen naar de grote zaal. Niet vanuit hun blauwe Kamerzetel, maar vanuit hun luie stoel. VVD’er Halbe Zijlstra staat met een dure racefiets voor een kanaal en onder een grijze lucht. Tofik Dibi van Groenlinks zwemt in het gezelschap van twee dolfijnen. Tofik en Halbe ogen gelukkig. Ook Renske Leijten van de SP straalt geluk uit. Met een versleten voetbal tussen haar hoofd en een boom geeft ze de kijker een lentegevoel. Iets wat in de kamer niet snel te vinden is.
De expositie ‘Ken je onze volksvertegenwoordigers?’ is tot stand gekomen in samenwerking met 150volksvertegenwoordigers.nl. De bedoeling is politici anders af te beelden dan hoe grijs het altijd wordt gedaan. Iedereen moet proberen zoveel mogelijk volksvertegenwoordigers te herkennen. De meeste bezoekers van vandaag vinden het erg moeilijk.
De mooiste foto is van CDA’er Wim van de Camp. Trots loopt hij weg van zijn glimmende motor, in een snel motorpak en met een stoere lach. In zijn hand heeft hij gesmeerde broodjes in een plastic zakje.

Liberale jazzband steelt de show (Foyer, 16.30 – 19.00)
Door Tim van Remmerden
De dag wordt afgesloten met kwalitatief hoge muziek. Een zestal, onder andere met oud-lijsttrekker van de VVD Hans Dijkstal, produceert voor een publiek van een man of vijftien ouderwetse jazzgeluiden.
De leden van de ‘Liberal Swing Formation’ genieten zichtbaar. Het romantische beeld van de kleine, kale Lo Werkhoven, achter de gifzwarte piano met een glaasje wijn en een dromerige blik zullen de toeschouwers niet snel meer vergeten. Alsof hij net uit een film uit de jaren ’ 60 is gesprongen. In de kleine zaal van het Korzo Theater doet wat hij altijd al heeft gedaan: heerlijke muziek maken.
De rest van het sextet doet het even goed. Frits Piekema, ‘the voice van Wassenaar’, laat met zijn warme stem horen waarom deze jazzband al dertig jaar bestaat en nog altijd veel speelt. Ze zijn gewoon heel goed. En dan Dijkstal op zijn saxofoon. Het talent spat er van af, evenals het plezier. Als ze uiteindelijk stoppen is iedereen teleurgesteld. De dag is echt voorbij.

Geld! Onderhandelen en verdelen (Kleine zaal, 14.15 - 15.00)
Door Tim van Remmerden
Met behulp van grappige maar wetenschappelijke testjes en een mok van drie euro probeert Michel Handgraaf de deelnemers van de workshop duidelijk te maken hoe mensen dingen verdelen. Dat doen mensen namelijk op een rare manier.
Ondanks dat de techniek hem in de steek laat  – filmpjes doen het niet, de laptop geeft er de brui aan -  maakt hij er een zeer interessante bijeenkomst van. “Bij elke politieke beslissing zitten economen, maar bijna nooit psychologen. Ik wil in deze workshop laten zien dat het misschien best handig is om ze er wel bij te hebben”, zegt Handgraaf, gepromoveerd onderzoeker en universitair docent. “De menselijke maat mist soms als het om belangrijke beslissingen gaat. De mens is op dit moment minder belangrijk dan het geld.”
Om te laten zien dat een mens anders reageert dan een pure econoom gebruikt Handraaf een theorie van John Nash. Die creëerde de Rational Economic Man, een man zonder emoties, die altijd het beste voor zichzelf wil. Echte mensen blijken nooit zo te zijn, en in de zaal worden testjes gedaan. Mensen verdelen geld op een aardige manier waardoor het duidelijk is dat de creatie van Nash niet in de zaal zit. Drie maal moet er tegen Handgraaf worden gezegd dat hij toch echt moet stoppen. Met de nodige humor stopt hij na die derde keer dan plots. “Goed, dan houd ik er nu mee op”, zegt hij midden in een zin.

Debat technieken (Kleine zaal, 13.30 – 14.00)
Door Tim van Remmerden
Waar iedereen in de zaal Rudolf Geel verwacht voor een workshop over debattechnieken, staat Anouk Bijl ineens in de spots van de kleine zaal. De universitair docente is net als Geel trainer van communicatievaardigheden. “Ik leg jullie nu debattechnieken uit, zo helder als drie keer drie.”
Drie keer drie is de rode draad van het komende halfuur. De drie staan voor voorbereiding, inhoud en presentatie. Veel mensen willen de voorbereiding en de presentatie nog wel eens vergeten volgens Bijl. De inhoud mag dan belangrijk zijn, zonder de andere twee delen is het debat niets. 
Het publiek raakt het er over eens dat het kwalitatieve debat om tot een meningsvorming te komen is verdwenen. Bijl beaamt dat, maar zegt dat zij er nu is om de mensen in de zaal te leren om dat verdwenen debat wel te voeren. Ze legt alle tactieken uit waarmee goed gedebatteerd kan worden. Jammer genoeg is een half uur te kort. “Als u een keer naar een training komt, gaan we dit alles oefenen,” lacht ze. “Debatteren is een spel. We hebben dus ook spelregels. Die kent u nu. Ik wens u veel speelplezier.”

Bewuste en onbewuste beïnvloeding (Studio, 13.30 – 14.15)
Door Else Nugteren
“Een bestuur voor propaganda, daar zit ook niemand op te wachten”, zegt Rick van Baaren die de discussie over gedragsbeïnvloeding van de burger leidt. Hij vindt dat Nederland een instituut mist die zich bezig houdt met het beïnvloeden van ons gedrag.  De overheid is volgens Van Baaren vooral bezig om Nederland bewust te maken van de problemen. “Alleen mensen aan het denken zetten lost een probleem niet op” legt Van Baaren uit.  Vooral de reclame ´kort lontje´ van SIRE wordt door de discussieleider en het publiek als mislukte campagne ervaren. De reclame heeft een averechts effect.  “Maar werkt een spotje waarin mensen elkaar liefdevol in de armen vallen dan wel?” zegt iemand uit het publiek. De uiteindelijke oplossing voor het probleem vindt Van Baaren niet het belangrijkste, veel belangrijker vindt hij dat er meer aandacht komt voor gedragsbeïnvloeding. 

Zwevende kiezers en wisselende zetels (Grote zaal, 14.45 – 15.45)
Door Else Nugteren
“Wij hebben allemaal Partij van de Dieren gestemd omdat het kieskompas dit ons adviseerde, terwijl het kieskompas gewoon een wetenschappelijk onderzoek van jullie is.” Henk van der Kolk komt met deze woorden het podium op om de discussie met ‘kieskompas’ bedenker Andre Krouwel aan te gaan. Kouwel is het ‘kieskompas’ samen met Trouw gaan maken omdat in zijn ogen de ‘stemwijzer’, die stemkeuze van velen bepaalde, niet deugde. Voordat de discussie over stemwijzers op het internet los barst, wordt het boek  ‘Een verdeeld electoraat’, waar Henk van der Kolk en Martin Rosema ook schrijver  van zijn, door de auteur Kees Aarst aan Henriette Maassen van de Brink overhandigt. De titel van het boek levert ook een discussie op. “Een electoraat is toch altijd verdeeld?” merkt iemand op. “Dat is inderdaad het commentaar dat we op de titel kregen”, zegt Aarts lachend. Wat de auteurs met het ‘verdeelde electoraat’  bedoelen is dat de mensen in 2006 vooral op de extremere partijen hebben gestemd zoals de Partij van de Vrijheid en de SP. 

De Brakke Zondag (Grote zaal, 17.00 – 18.00)
Door Else Nugteren
Hoeveel paspoorten heeft de vrouw van Geert Wilders? Wat heeft Pim Fortyun over de smaak van sperma gezegd? Van wie heeft Rita Verdonk haar uitspraak: ik ben niet links, ik ben niet rechts, ik ben rechtdoor zee? Dit zijn enkele vragen die in de ‘grote populisme quiz’ zitten.  De theatermakers Audrey Bolder en Arjen Arnoldussen bestoken het publiek met vragen uit deze quiz.  De energieke quiz gaat over in een interview met hoogleraar politicologie Kees Aarts. De journalisten Michiel Hulshof en Pieter-Bas van Wiechen vragen de hoogleraar wat een goede leider is en hoe het kan dat een partij van 26 zetels naar nul zetels gaat. Het interview wordt onderbroken voor een muziekaal intermezzo door Tony Tolo & Tony Tolo’s Showorkerst “die bij elke populist thuis komt”. Tegen het einde van de show is er nog een improvisatie gebaseerd op de gebeurtenissen in de VVD. “Ik kan het simpel houden maar dat doe ik niet” roept Arjen als Mark Rutte. De mix van journalistiek en theater eindigt met een diashow van cartoonist Bas Köhler.