Factsheet Eurekaprijs 2007

24 mei 2007

Jury

De jury stond onder leiding van Saskia Stuiveling (voorzitter en president Algemene Rekenkamer) en bestond uit Jan van de Craats (hoogleraar Wiskunde en Maatschappij aan de UvA en hoogleraar Didactiek van de Wiskunde aan de Open Universiteit), Sanne Deurloo (hoofd programma Science center NEMO), Michael Persson (wetenschapsredacteur de Volkskrant) en Loes Wormmeester (wetenschapsjournalist en tv-programmaker NPS).

Prijsuitreiking

De Eurekaprijs is ook in 2007 uitgereikt tijdens Bessensap, de door NWO georganiseerde jaarlijkse ontmoeting van wetenschap en pers, op dinsdag 22 mei 2007 in NEMO in Amsterdam.

Winnaars en juryrapporten

De Eurekaprijs 2007 ging naar de onderstaande drie winnaars.

• Hans van Maanen, wetenschapsjournalist
• 'De menselijke maat' van Salomon Kroonenberg
• 'Keuringsdienst van waarde' van de RVU

De NWO Eurekaprijs voor het beste oeuvre

De NWO Eurekaprijs 2006 is bestemd voor een professioneel communicator (auteur, redacteur, programmamaker), die in zijn loopbaan op zeer aansprekende wijze en op landelijke schaal heeft bijgedragen aan de publieke kennis van, en de publieke betrokkenheid bij de wetenschap. Hij of zij heeft een oeuvre opgebouwd in diverse media (dagbladen, weekbladen, radio, televisie, boeken, internet) en heeft daarbij met succes meerdere genres beoefend (nieuws, achtergronden, features en commentaar). Hij of zij heeft daarbij in de loop der jaren aandacht besteed aan meerdere vakgebieden en heeft daarbij zowel oog gehad voor het wetenschappelijke als voor het maatschappelijke belang. Het gaat kortom om meerdere en diverse topprestaties in meerdere media gedurende een lange carrière.

Hans van Maanen, wetenschapsjournalist

Juryrapport:
Hans van Maanen (1950) is een wetenschapsjournalist die zijn journalistiek wetenschappelijk aanpakt. “ In een land waar de meeste wetenschapsjournalisten wetenschapsmissionarissen zijn, is Van Maanen een van de weinigen die daadwerkelijk kritische wetenschaps-journalistiek bedrijft “ schreef een van de vier (!) mensen die hem voordroegen voor de Eureka Oeuvreprijs.
Van Maanen heeft zich zelf tot taak gesteld het onderzoek niet alleen door te geven, maar ook kritisch te beschouwen. Een baken voor de lezer die niet weet wat te denken van al het nieuws over gezonde en ongezonde voeding, het screenen op kanker of gegoochel met statistiek. Hij plaatst met berekeningen en rekenvoorbeelden de waarde van wetenschappelijke vondsten in het juiste perspectief. Hij haalt het oorspronkelijke artikel erbij en zo nodig eerdere publicaties over hetzelfde onderwerp. Hij laat zien dat veel wetenschappelijk nieuws dat de kranten haalt, beter onvermeld had kunnen blijven …..of op z'n minst beter uitgezocht had kunnen worden. Veel van zijn artikelen gaan over medische zaken, maar hij bestrijkt als wetenschapsjournalist uiteenlopende disciplines als natuurkunde, statistiek en sterrenkunde.
Van Maanen draait al decennia mee in de wetenschapsjournalistiek. Hij was wetenschapsredacteur bij het Haarlems Dagblad en het Parool, waar hij onder andere liet zien dat wetenschappelijk nieuws ook een plaats verdient in de regionale journalistiek. Als chef wetenschap bij het Parool gaf hij vorm aan een wetenschapskatern dat veel lezers voor het eerst in aanraking bracht met prettig leesbare verhalen over wetenschap. Sinds 2003 werkt hij als freelancer, onder andere voor De Volkskrant, Quest, Plusmagazine en Natuurwetenschap & Techniek. In zijn columns in De Volkskrant onder de naam Twijfel neemt hij elke week discutabele berichtgeving en onderzoek onder de loep. Hij zei daar zelf onlangs over dat hij in het begin bezorgd was of hij elke keer wel een dubieus bericht kon vinden, maar die ongerustheid bleek onnodig. Hij heeft altijd wat te kiezen en bijna elk artikel dat hij grondig bestudeert blijkt niet helemaal pluis. Hij pleit dan ook voor systematisch onderzoek naar fouten in berichtgeving over wetenschappelijke ontdekkingen.
Van Maanen publiceerde 21 boeken. Van zijn befaamde Encyclopedie van misvattingen tot een boek over kwakzalverij en zijn laatste: Een gezonde geest, allemaal voorbeelden van diezelfde oproep aan de lezer niet alles voor zoete koek te slikken en zich niet te laten verleiden tot doemdenken.
Van Maanen geeft zijn kritiek onomwonden, maar doet dat in een gemoedelijke stijl, en met humor. Hij weet dat fouten onvermijdelijk zijn, alleen wil hij graag dat onderzoekers en journalisten daar open over zijn. Zelf geeft hij wat dat betreft het goede voorbeeld door op zijn site zijn eigen vuile was buiten te hangen. Er staat een lijst met fouten, omissies en blunders uit zijn boeken, inclusief een oproep hem te wijzen op meer fouten.
Niet alleen met zijn artikelen houdt Van Maanen wetenschappers en mede-journalisten scherp. Hij deelt zijn ervaringen en inzichten ook middels lezingen, workshops en cursussen. Zo geeft hij onder andere college aan de Erasmusuniversiteit in Rotterdam en de Stichting Wetenschapscorrespondenten, sprak hij voor de Vereniging voor Wetenschapsjournalisten, de Volkskrant, de Vrije Universiteit en de Leidse Universiteit en de Vereniging voor Onderzoeksjourmalisten en gaf hij masterclasses voor jonge urologen en journalistiekstudenten.
Twijfel, daar begint het voor hem allemaal mee.
Voor zijn niet aflatende inspanning om mythes te ontzenuwen en opgeblazen persberichten en drogredeneringen in wetenschappelijke artikelen bloot te leggen kent de jury zonder enige twijfel de NWO Oeuvreprijs 2007  toe aan Hans van Maanen.

De Furore Eurekaprijs voor het beste boek non-fictieboek

De NWO-Eurekaprijs 2007 is bestemd voor de auteur met het beste boek op het terrein van kennis en wetenschap dat is uitgegeven in Nederland in 2006. Voor deze prijs komen uitsluitend originele Nederlandstalige boeken in aanmerking die hebben bijgedragen aan het vergroten van de publieke kennis van en de publieke betrokkenheid bij de wetenschap. Uitgesloten van mededinging zijn vertaalde boeken, boeken met een primair educatief doel en boeken bestemd voor vakgenoten.

'De menselijke maat' van Salomon Kroonenberg

Juryrapport:
Een goed populair wetenschappelijk boek geeft niet alleen inzicht in onze kennis en de ontwikkeling daarvan, maar helpt ons ook op een andere manier kijken. In zijn boek De Menselijke maat verbreedt Salomon Kroonenberg onze blik op het klimaat en de wereld om ons heen.
Mensen zijn niet gewend meer dan een paar generaties ver te kijken en zien alleen de opwarming van de korte termijn. Zoals het voor een fruitvlieg die wordt geboren in de lente lijkt alsof het alleen maar warmer wordt, zo zien wij ook niet de volgende winterse ijstijd aankomen. En die komt eraan, want we leven geologisch gezien in hoogzomer, laat Kroonenberg zien. Over tienduizend jaar zet de kou weer in. Onze verre nakomelingen zullen misschien juist blij zijn met het beetje extra broeikasgas dat we in de atmosfeer hebben gebracht.
Het boek gaat over veel meer dan alleen klimaatveranderingen. Aardig genoeg keert Kroonenberg in zijn pleidooi tegen de menselijke maat namelijk zelf steeds terug naar die maat. Hij laat ons meekijken door zijn microscoop naar een kristalletje dat daar al miljoenen jaren rondtolt in een holte in het gesteente. Hij zet ons naast Leonardo da Vinci op het strand en laat ons delen in zijn bewondering over de manier waarop de oude wetenschapper kijkt naar een golf.
Kroonenberg’s boek is een liefdevol pleidooi voor wetenschap en verder denken dan onze menselijke geest gewend is. Bovendien levert hij daarnaast een wezenlijke bijdrage aan de actuele discussie over de rol van de mens bij de opwarming van de aarde.

 
De Jos Withagen Eurekaprijs voor de beste mediaproductie

De Jos Withagen-Eurekaprijs 2007 is bestemd voor de maker(s) van het beste Nederlandse televisie- of radioprogramma op het terrein van kennis en wetenschap van 2006, en eventueel voor prestaties in andere media. Voor deze prijs komen uitsluitend originele Nederlandstalig producties in aanmerking, die op uitstekende wijze hebben bijgedragen aan de publieke kennis van en de publieke betrokkenheid bij de wetenschap. Uitgesloten van mededinging zijn uit het buitenland vertaalde programma’s en programma’s met een primair educatief doel.

'Keuringsdienst van waarde' van de RVU

Juryrapport:
De Keuringdienst van Waarde is een televisieprogramma van de RVU dat vragen stelt bij het moderne consumenten leven. Dit jaar is het programma veel in het nieuws geweest door de Tony Chocolony – acties voor slavernij-vrije-chocolade. De mannen die het programma dragen, onderzoeken met een open gemoed producten en productinformatie: “Wat zijn anti-oxidanten en hoezo worden we daar beter van?”  “Waar komt het wondermiddel ‘Aloë Vera’ vandaan en is het waar dat het helpt vóór of tégen ongeveer alles?” De vragen zijn kritisch, maar het hele programma heeft een ironische ondertoon. Er mag gelachen worden, er is ruimte voor relativering.
Het programma laat de zoektocht van de makers zien. Wij “lopen met hen mee”.
Soms wordt er een conclusie getrokken, maar meestal moet de kijker zelf zijn standpunt bepalen. De makers  hanteren geen wetenschappelijk verantwoorde onderzoeksmethodiek. Daar valt wel iets op af te dingen en de Nobelprijs zullen ze er niet mee halen. Maar wanneer je bedenkt dat wetenschap begínt met het stellen van de juiste vragen, dan is het programma héél wetenschappelijk.
De Keuringsdienst van Waarde is een origineel programma, met een eigen toon, voor een breed publiek. Het zet de kijker op een vrolijke manier aan het denken, en draagt zijn kleine steentje bij aan de verbetering van de wereld van de consument.