Toekomst voor de Europese wetenschap

Klimaat, milieu, water, vergrijzing… Zomaar wat onderwerpen waar de Europese landen de komende decennia samen hun tanden in moeten zetten. Om die problemen het hoofd te bieden en om innovaties te vinden die onze economie concurrerend kunnen houden, zal al het aanwezige talent moeten worden gemobiliseerd. Dat talent moet vooral niet gehinderd worden door lastige landsgrenzen of administratieve barrières. 'De fragmentatie van economisch bestuur heeft Europa in een crisis gestort', aldus NWO-voorzitter Jos Engelen in een column voor Neth-ER news. 'Het heeft ook de broosheid van Europese solidariteit getoond. Nu moeten we onze positie als een verenigd Europa in de wereld opnieuw definiëren, aan de hand van een gedeelde strategische visie. Onderzoek en innovatie zijn een onlosmakelijk onderdeel van zo'n visie. Zij spelen een cruciale rol in de toekomst van Europa.' Aan de Europese onderzoeksorganisaties, verenigd in Science Europe, zal het niet liggen, constateert Engelen. 'Wij hebben onze bereidheid, nee onze vurige wens onderstreept om samen te werken met elkaar en met de Europese Commissie.'

Dat samenwerken gebeurt onder andere in zogeheten kaderprogramma's, die telkens voor zeven jaar worden opgesteld en die een veelheid aan Europese subsidie-instrumenten omvatten. Het Zevende Kaderprogramma loopt tot 2014 en behelst een budget van ruim 54 miljard euro. Binnenkort dient Eurocommissaris Máire Geoghegan-Quinn een wetsvoorstel in voor het volgende kaderprogramma, dat de naam Horizon 2020 – the framework programme for research and innovation draagt.

Vrij bewegen

De Nederlandse researchorganisaties zijn eensgezind in wat ze verwachten van Horizion 2020 en zitten op hun beurt op één lijn met zusterorganisaties in andere Europese landen en met staatssecretaris Halbe Zijlstra van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Allen willen talent mobiliseren via een helder, coherent systeem van subsidiepotten en langzaam toegroeien naar een open Europese 'onderzoeksruimte', waarin mensen en ideeën zich vrij kunnen bewegen.

Een van de weinige Europese subsidiebronnen die nu al op een grote fanclub kan rekenen is de European Research Council. Ter gelegenheid van het vijfjarig bestaan van de ERC en als onderdeel van de voorbereiding op Horizon 2020 belegde NWO samen met het ministerie van OCW, Agentschap NL, VSNU en de KNAW een symposium waar ERC-laureaten, academische bestuurders en staatssecretaris Zijlstra zelf aanwezig waren. Hoe waarderen we na vijf jaar de ERC, was de vraag, en hoe kunnen we het systeem nog beter laten functioneren?

De ERC verstrekt royale beurzen waarmee onderzoekers in verschillende fasen van hun professionele ontwikkeling hun eigen onderzoeksgroep kunnen starten. De beurzen zijn zeer prestigieus. Voor wie er een in de wacht sleept, gaan deuren open die anders gesloten zouden blijven. ERC-bestuurslid Sierd Cloetingh liet zien dat de ERC-beurzen een groot succes zijn door te wijzen op de immer stijgende aanvraagdruk, de drie Nobelprijswinnaars onder de laureaten en de meer dan 3000 veelgeciteerde artikelen die er uit hun handen zijn gekomen. De kracht van de ERC-beurzen is dat ze uitsluitend worden toegekend op grond van de excellente kwaliteiten van een individuele onderzoeker en zijn voorstel. Dat unieke callibratiepunt moet vooral stevig overeind blijven, vond het voltallige symposium. Het moet zeker niet verwateren doordat er andere, aanvullende criteria aan worden toegevoegd, zoals de toepasbaarheid van het onderzoeksidee, de sekse van de onderzoeker, of een quotering per land. Opvallend genoeg juicht ook de industrie het ERC-systeem toe, vertelt Cloetingh. 'R&D-intensieve bedrijven onderkennen de stimulerende invloed van briljante, bottom-up ontstane ideeën op de Europese innovatiekracht. En verder zijn ze vooral heel blij met de uitstekende opleiding die jonge mensen krijgen in de onderzoeksgroepen rond ERC-laureaten. Degenen onder hen die hun loopbaan voortzetten in de industrie brengen frisse ideeën met zich mee en vaardigheden in het omgaan met de meest geavanceerde technieken en apparatuur.'

Natuurlijke concentratie

Een tweede bejubeld aspect van de ERC-beurzen is de 'draagbaarheid' ervan. De ontvanger mag zijn beurs binnen Europa meenemen naar waar hij maar heen wil. Zo draagt de ERC bij aan een gezonde competitie tussen universiteiten en onderzoeksinstituten. Er ontstaat een web aan verbindingen binnen Europa – van toponderzoekers die verkast zijn, maar een warme band blijven houden met de plek waar ze vandaan komen – en de wetenschap gaat zich op een natuurlijke manier concentreren, zodat zij tot volle bloei kan komen.

Eigenlijk was de conclusie van het ERC-symposium simpel: niets meer aan doen. KNAW-president Robbert Dijkgraaf vatte het treffend samen: 'Het grootste risico is dat we de ERC gaan "verbeteren".' Uitbreiden vindt iedereen wél een goed idee. NWO, haar partners in binnen- en buitenland en ook de staatssecretaris pleiten er allemaal voor dat binnen Horizon 2020 meer geld wordt vrijgemaakt voor de ERC, om te voorkomen dat het honoreringspercentage onder een kritische grens zakt.

Voor Nederland is de inwilliging van deze wens extra opportuun. We doen het goed in Brussel, en al helemaal bij de ERC. Sinds 2007 hebben 179 onderzoekers een ERC-beurs voor Nederland binnengehaald. Voornamelijk zijn dit Nederlandse onderzoekers die hun beurs in eigen land benutten, in sommige gevallen zijn het buitenlandse onderzoekers die ermee naar Nederland zijn gekomen. We staan daarmee – in absolute aantallen! – op de vierde plaats, na Engeland, Frankrijk en Duitsland. Wanneer je kijkt naar de herkomst van het aantal succesvolle aanvragen deelt Nederland zelfs een eerste plaats met Engeland. Dat succes heeft zeker ook te maken met het feit dat de werkwijze van de ERC op hetzelfde principe gestoeld is als de Veni-, Vidi- en Vicibeurzen van NWO (de Vernieuwingsimpuls). Nederlanders kunnen daardoor goed 'oefenen'. Er gaan zelfs stemmen op om de zaak maar in elkaar te schuiven: waarom zouden er nationale beurzen nodig zijn als het ideaal een vrije Europese onderzoeksruimte is?

Staatssecretaris Zijlstra ziet het er voorlopig niet van komen. 'Dan zouden we het kind met het badwater weggooien', laat hij weten. 'Ik kan mij wel voorstellen dat er nog eens goed gekeken wordt naar de complementariteit van beide instrumenten, maar ik verwacht niet dat dit leidt tot bezuinigingen op de Vernieuwingsimpuls.'

Cynthia Naus, coördinator samenwerking en allianties bij NWO, voorziet op de lange termijn wel een fusie van nationale en Europese subsidies. 'Niet over vijf jaar, maar misschien wel over vijftien of twintig jaar. Het kan pas als de Europese onderzoeksruimte waar we met z'n allen naar streven er ook echt is. Als alle barrières voor een vrij verkeer van mensen en ideeën zijn opgeheven en we bijvoorbeeld ook een samenhangend stelsel van sociale zekerheid en pensioenvoorziening hebben. Zo ver is het nog lang niet, maar daar moeten we wel naar toe. En als we echt geloven in de kwaliteit van de Nederlandse wetenschap, zullen we ons op den duur ook in een open competitie moeten durven bewegen. Dat is de consequentie van de Europese gedachte.'