De Juniorquiz van 2005 - de antwoorden

1) Wat gebeurt er met de elektrische stroom als een hoogspanningskabel doormidden breekt en op de grond valt?

a) de stroom stopt
b) de stroom loopt in de grond weg
c) de stroom hoopt zich op en de kabel explodeert
Het goede antwoord is b. Stroom heet niet voor niets stroom. Elektrische stroom bestaat uit bewegende (of stromende) elektronen. Bewegende elektronen hebben energie. Die kun je gebruiken om bijvoorbeeld een lamp te laten branden, of een computer te laten werken. Als elektronen niet meer bewegen, kun je er niks mee. Elektronen bewegen het best in zogenaamde geleiders. De aarde is een prima geleider. Als een hoogspanningskabel breekt en de grond raakt, zal er een stroom blijven lopen. Die gaat vanuit de kabel rechtstreeks de grond in. Lucht kan stroom niet zo goed geleiden. Als de kabel na de breuk in de lucht blijft hangen, kunnen de elektronen nergens meer naartoe. De stroom stopt. Pas als je de kabel aanraakt, komt er weer een stroom op gang. Die loopt via jou naar de grond. Maar dat is erg gevaarlijk!

2) Waarom blijf je drijven op een grote strandbal?

a) de lucht in de bal wordt samengedrukt en duwt jou omhoog
b) een grote strandbal vermindert de golfslag
c) samen met de bal ben jij lichter dan water
Het goede antwoord is c. Als je in water ligt, lijk je lichter. Dat komt doordat het water een groter deel van je gewicht draagt dan lucht. Een voorwerp zal drijven wanneer zijn gemiddelde dichtheid kleiner is dan de dichtheid van water. De dichtheid van een voorwerp is gelijk aan het gewicht gedeeld door hoeveel plaats het inneemt. Alles, dus ook jij, het water en de lucht in de strandbal, heeft een eigen dichtheid. Jouw dichtheid is maar een klein beetje groter dan die van het water. Als je op een strandbal gaat liggen, is de gemiddelde dichtheid van jou samen met de lucht in de strandbal kleiner dan de dichtheid van het water. Het water duwt jullie harder omhoog dan de strandbal en jij naar beneden duwen, en je blijft dus drijven.

3) Waarom is het op een berg kouder dan in een dal, hoewel je dan dichter bij de zon bent?

a) de lucht op de berg is ijler
b) je zit boven de wolken
c) je zit boven de boomgrens
Het goede antwoord is a. Als je een pakketje lucht, zonder warmte toe te voegen of te onttrekken, samendrukt wordt het warmer - net als in een fietspomp. Daarbij wordt arbeid in warmte omgezet. Omgekeerd zal een pakketje lucht kouder worden als je het laat expanderen, of uitzetten. De lucht wordt dan ijler. Daarom is het op de bergtop kouder dan in het dal. Dit heet de eerste wet van de thermodynamica. Bovendien is de afstand van de aarde tot de zon zo verschrikkelijk groot, dat die paar duizend meter van het aardoppervlak tot het topje van de berg niks uitmaakt.

4) Als een vlieg zich in een rijdende auto op de snelweg bevindt, hoe hard moet hij dan vliegen?

a) even snel als de auto rijdt
b) hij zweeft in de auto, dus zo hard als hij zelf wil
c) sneller dan de auto rijdt
Het goede antwoord is b. De vlieg kan gewoon in de auto rondzweven. De lucht staat er stil. Net zo stil als de stoel waar jij in de auto op zit. Het wordt anders als je in een auto zonder dak zit. Dan moet de vlieg echt met de auto meevliegen. Maar dan zou een vlieg je niet eens bij kunnen houden. Het snelst vliegende insect is een Australische libelle, en die gaat maximaal 58 kilometer per uur. Een gewone vlieg kan maar 7,2 kilometer per uur. Dus die kan jou zelfs niet bijhouden als je hard loopt.

5) Waarom wrijft een vlieg in zijn pootjes?

a) hij maakt ze schoon
b) hij is blij
c) hij warmt ze op
Het goede antwoord is a, om ze te wassen. Vliegen houden niet van stof. Ze wrijven niet alleen met hun pootjes over elkaar, maar ook over hun vleugels en kop om ze schoon te maken. Ze maken vooral hun harige pootjes goed schoon, omdat daar allerlei zintuigen zitten. Daar kunnen ze mee voelen en proeven. Als hun pootjes vies worden, werken de zintuigen veel slechter. Behalve stof, verwijderen de vliegen ook parasieten. Vliegen zijn gek op vieze dingen, zoals mest en bedorven vlees om van te eten of eitjes in te leggen. Daardoor zitten ze, ondanks het poetsen, onder de bacteriën en virussen. Dit kunnen er vele tienduizenden zijn op en in hun lichaam. Vandaar dat vliegen allerlei ziektes kunnen overbrengen. Dus ondanks het poetsen, zijn het toch niet echt schone beesten.

6) Als je jezelf terug hoort op een video-opname klinkt je stem anders dan je gewend bent. De stemmen van anderen klinken wel gewoon. Hoe komt dat?

a) door de stand van je oren
b) door je schedel
c) als je praat, hoor je minder goed
Het goede antwoord is b. Je hoort geluid niet alleen via je oren. Je hoort ook via het bot in je hoofd, je schedel. Dat heet beengeleiding. Dat kun je bijvoorbeeld merken als je je oren dichthoudt. Het is dan niet stil, je hoort alsnog wat dof geluid. Als je zelf praat, komt het grootste deel van je stemgeluid via je schedel bij je gehoor¬orgaan terecht. Niet via de lucht en je oren. Het bot in je hoofd vervormt je stem. Hij lijkt daardoor wat lager. Als je jezelf op de video hoort, hoor je je eigen stem ineens wel via de lucht en je oren. Dat klinkt voor jou anders, maar jouw omgeving hoort jou altijd zo!

7) Waarom heb je het buiten heet als het 37 graden Celsius is, terwijl je lichaam ook ongeveer 37 graden Celsius is?

a) je kunt je warmte niet kwijt
b) je bloed zet uit
c) je spijsvertering slaat op hol
Het goede antwoord is a. Je maakt zelf in je lichaam warmte, bijvoorbeeld doordat je voedsel verteert en spieren beweegt. Die warmte moet je kwijt. Dat kan op vier verschillende manieren. Het makkelijkste is het als de lucht om je heen een stuk kouder is dan jij: dan straal je zelf warmte uit, net zoals een kacheltje. Als de lucht om je heen warm is, kan de lucht jouw warmte slecht opnemen. Daardoor krijg jij het steeds warmer. Je gaat zweten: je zweetklieren maken een laagje water aan op je huid dat vervolgens verdampt. De warmte die nodig is om het water te laten verdampen, komt uit jouw lichaam. Zo koel je af. Overigens is niet je hele lichaam 37 graden. Alleen je binnenste, in de buurt van je organen en je hersenen. Je huid en je handen en voeten zijn veel kouder. Als het buiten koud is, wordt dat koele gebied groter. Als het buiten warm is, is een kleiner gedeelte van je lichaam koud.

8) Kan een vallende ster op je hoofd vallen?

a) nee, dat kan niet
b) ja, dat gebeurt geregeld
c) ja, maar de kans is minimaal
Het goede antwoord is c. Je kunt een vallende ster op je hoofd krijgen, maar die kans is heel erg klein. Een vallende ster is geen ster, maar een stuk steen dat uit de ruimte de atmosfeer binnenkomt. Door de wrijving met de lucht raakt zo'n steen verhit en verbrandt helemaal of gedeeltelijk. De meeste ruimtestenen zijn kleiner dan tien meter en ongevaarlijk: ze branden helemaal op in de atmosfeer van de aarde. Soms is een meteoor wat groter, en verdampt niet helemaal. Deze meteoor kan de grond bereiken en valt op aarde. En als je dan heel erg veel pech hebt, valt hij op je hoofd.