Open Science

NWO vindt dat onderzoeksresultaten die zijn betaald uit publieke middelen wereldwijd vrij toegankelijk moeten zijn. Dit geldt zowel voor wetenschappelijke publicaties als voor andere vormen van wetenschappelijke output. Ook onderzoeksgegevens moeten in principe met anderen gedeeld kunnen worden. Op die manier kan waardevolle kennis benut worden door onderzoekers, bedrijven en maatschappelijke instellingen.

Open Access publishing

Een hand tekent een netwerk van omcirkelde open science logo's. Het open science logo is een open slotje.Het open science logo is een open slotje

Open Access publishing betekent dat publicaties over de resultaten uit wetenschappelijk onderzoek wereldwijd voor iedereen gratis toegankelijk zijn. Tijdschriften die volgens Open Access-standaarden publiceren kennen geen abonnements- of aanschafkosten. Op deze manier zijn resultaten uit met publiek geld gefinancierd onderzoek snel en eenvoudig vindbaar. Publicaties kunnen dan door vakgenoten, wetenschappers uit andere disciplines en professionals uit het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties snel gelezen en gedeeld worden. Zo helpt Open Access de wetenschap vooruit en stimuleert het kennisuitwisseling tussen disciplines onderling en tussen wetenschap en maatschappij. Het internet biedt wetenschappers uitstekende mogelijkheden om hun onderzoeksresultaten Open Access te publiceren.

Ontwikkelingen op het gebied van Open Access gaan de laatste tijd snel. Er komen steeds meer kwalitatief goede tijdschriften waarin onderzoekers volgens Open Access-standaarden kunnen publiceren. Bij goede Open Access-tijdschriften wordt de wetenschappelijke kwaliteit van publicaties op dezelfde manier bewaakt als bij de traditionele tijdschriften – namelijk via peer review. Peer review is het proces waarbij wetenschappers (geanonimiseerd) elkaars werk beoordelen. Pas als vakgenoten vinden dat een artikel van voldoende kwaliteit is, wordt het gepubliceerd.

Beleid

De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft als doel gesteld dat in 2018 60% en in 2024 100% van de wetenschappelijke publicaties, die met publiek geld gefinancierd zijn, Open Access moeten zijn. Daarom heeft NWO per 1 december 2015 haar subsidievoorwaarden op het gebied van Open Access aangescherpt. Publicaties voortkomend uit onderzoek dat door NWO gefinancierd is, dienen op moment van publicatie direct voor iedereen vrij toegankelijk te zijn.

Er zijn verschillende manieren voor onderzoekers om Open Access te publiceren. We maken onderscheid tussen Gold (voorkeur van NWO), Green en Hybride Open Acces. Dit zijn allemaal varianten van hetzelfde principe: vrije toegang tot wetenschappelijke publicaties. De drie varianten worden hieronder kort toegelicht. Hieronder staat ook hoe onderzoekers kunnen voldoen aan de NWO-voorwaarden met betrekking tot Open Access en wanneer onderzoekers een beroep op het NWO Stimuleringsfonds Open Access kunnen doen.

Gold Open Access

Wanneer wetenschappers hun werk aanbieden aan Gold Open Access-tijdschriften, bij voorkeur geregistreerd in de Directory of Open Access Journals, zijn de resultaten vanaf het moment van publicatie gratis en voor iedereen online toegankelijk. Voor boeken die meteen in Open Access verschijnen, geldt hetzelfde. Deze manier van publiceren noemen we de Gold Open Access.

Gold Open Access-tijdschriften kennen geen betaalde abonnementen. De artikelen in deze tijdschriften zijn voor iedereen toegankelijk. Wel vragen sommige Open Access-tijdschriften zogenaamde Article Processing Charges (‘APC’s’). Dit zijn kosten die wetenschappers, hun onderzoeksinstellingen en/of onderzoekfinanciers aan Open Access-uitgevers betalen om hun artikelen – na beoordeling door middel van peer review – te publiceren. Overigens worden momenteel ook andere modellen voor Gold Open Access onderzocht.

Stimuleringsfonds

NWO wil Gold Open Access extra stimuleren. NWO stelt daarom aan onderzoekers die een NWO-financiering ontvangen een aanvullend stimuleringsfonds beschikbaar voor Gold Open Access publiceren. NWO-onderzoekers kunnen een vergoeding van de APC’s hiervoor aanvragen.

Hybride Open Access

Hybride Open Access-tijdschriften zijn abonnee-tijdschriften waarbij individuele artikelen tegen extra betaling vrij beschikbaar gemaakt kunnen worden. Dit vrij beschikbaar maken kan plaatsvinden via betaling door de auteur of via een overeenkomst van de Nederlandse universiteiten met een uitgever. NWO vindt de resultaten die VSNU boekt namens de Nederlandse universiteiten in de onderhandelingen met uitgevers een belangrijke stap in de transitie naar volledig Open Access.

Nb. Omdat NWO de overgang naar Gold Open Access extra wil stimuleren kan voor het vrijkopen van artikelen in hybride-tijdschriften géén beroep meer worden gedaan op het stimuleringsfonds.

Green Open Access

Een alternatief voor de Gold en Hybride Open Access is te publiceren in een traditioneel (abonnee)tijdschrift en een versie van het artikel in een zogenaamde ‘trusted repository’ te deponeren én meteen openbaar toegankelijk te maken. NWO beschouwt alle repositories die opgenomen zijn in de Directory of Open Access Repositories als ‘trusted repositories’. Hierbij kunnen uitgevers embargo’s op de uitgeversversie eisen, maar staan directe deponering van de post-review versie in de (universitaire) repository meestal wel toe. Als dat echter ook niet mag, is het doorgaans nog wel mogelijk de pre-review versie meteen te deponeren. NWO erkent dat het deponeren van de pre-review versie als nadeel heeft dat er meerdere versies van een artikel in omloop kunnen zijn. Maar NWO vindt het vrij beschikbaar zijn van onderzoeksresultaten op het moment van publicatie een belangrijke en noodzakelijke volgende stap in de transitie naar volledig Open Access.

Welke publicaties voldoen aan de NWO-voorwaarden?

  • Artikelen in Gold Open Access tijdschriften en boeken die op het moment van publicatie Open Access beschikbaar zijn;
  • Artikelen in abonnee-tijdschriften die meteen vrij beschikbaar gemaakt worden via betaling door de auteur of via een overeenkomst van de Nederlandse universiteiten met een uitgever;
  • Met het deponeren van een versie van de publicatie in een trusted repository, die op het moment van publicatie onmiddellijk voor iedereen toegankelijk is, wordt voldaan aan de NWO-voorwaarden.

Daarnaast zal NWO de oprichting van Open Acces tijdschriften met peer review bevorderen, de bewustwording bij onderzoekers stimuleren, en uitgevers stimuleren full Open Access business-modellen te ontwikkelen. NWO gaat daarbij samenwerken met OCW, universiteiten, en internationale partners. NWO neemt onder andere deel aan Science Europe en draagt zo in Europese context bij aan het stimuleren van Open Access.


Open Access voor data

Spraakopnames, ingevulde enquêtes, bodemmonsters, archiefstukken, verkeerstellingen... wetenschappelijk onderzoek levert een schat aan gegevens op. Open Access voor data wil zeggen dat de onderzoeksgegevens beschikbaar zijn. Anderen, met name onderzoekers, kunnen de gegevens dan hergebruiken en worden in staat gesteld de conclusies van collega-onderzoekers te verifiëren, doordat ze toegang hebben tot de onderliggende data.

Aan Open Access voor data zitten allerlei haken en ogen. De gegevens moeten voor anderen dan degene die ze heeft verzameld, vindbaar en toegankelijk zijn en ze moeten duidelijk zijn beschreven; ze moeten dus op een eenduidige, duurzame manier worden opgeslagen. NWO realiseert zich dat vertrouwelijke gegevens beschermd moeten blijven. Daarom geldt met name voor data: ‘open als het kan, beschermd als het moet’.

Bij goed onderzoek hoort verantwoord datamanagement. Om de data die voortkomen uit NWO-gefinancierd onderzoek zoveel mogelijk toegankelijk en herbruikbaar maken heeft NWO besloten op het datamanagementbeleid per 1 oktober 2016 te implementeren in alle NWO instrumenten.


Toegang datasets en publicaties

Een goede ingang tot duizenden wetenschappelijke datasets, e-publicaties en andere onderzoeksinformatie die vrij toegankelijk zijn, biedt de database NARCIS van het instituut DANS (Data Archiving and Networked Services). Daarnaast biedt DANS met het online archiveringssysteem EASY duurzame toegang tot onderzoeksgegevens uit diverse disciplines. Met EASY kunnen onderzoekers zelf wetenschappelijke gegevens duurzaam archiveren en hergebruiken.


Auteursrechten

Onderzoekers kunnen met uitgevers bespreken wat de mogelijkheid zijn voor het afgeven van een licentie in plaats van overdracht van het auteursrecht over een publicatie. Op de website van SURF, de ICT-samenwerkingsorganisatie van het hoger onderwijs en onderzoek, staat meer informatie over auteursrechten in het hoger onderwijs en onderzoek.

Samenwerking met partners

Als onderzoekers samenwerken met bedrijven, kan het zijn dat de partners de resultaten van onderzoek willen gaan exploiteren. Zij zijn dan juist niet gebaat bij volledige openbaarheid. In die gevallen dient een zorgvuldige afweging te worden gemaakt. Overleg hierover binnen vakgroep of instituut, bijvoorbeeld met degene die publiek-private samenwerking in zijn of haar portefeuille heeft.