Politieke theoretici zouden Japanse sciencefiction moeten omarmen

13 maart 2017

Politieke theoretici verwaarlozen Japanse sciencefictionfilms en animatieseries als bron voor sociaal en politiek denken. Zij richten zich uitsluitend op de Europese canon van het moderne gedachtegoed, en negeren de niet-Europese gedachte en de niet-tekstuele materialen die tegenwoordig extra handvatten bieden. Zo blijkt bijvoorbeeld de animatieserie ‘Psycho-Pass’ een vehikel voor de ideeënwereld van Michel Foucault. Dat ontdekte Mari Nakamura in haar onderzoek ‘Emancipation in Postmodernity. Political Thought in Japanese Science Fiction Animation’. Zij promoveert dinsdag 14 maart aan de Universiteit Leiden met NWO-financiering uit de Vernieuwingsimpuls (Vici).

Levensgrote reclamepop van een karakter uit Psycho-Pass in een winkelcentrum in Tokio. Foto: Shutterstock/PabkovLevensgrote reclamepop van een karakter uit Psycho-Pass in een winkelcentrum in Tokio. Foto: Shutterstock/Pabkov

Voor politieke theoretici is de methode een ondergeschoven kindje: zij stellen zich nauwelijks de vraag naar het hoe en waarom, betoogt Mari Nakamura. Politieke theoretici onderzoeken weliswaar filosofische canons en de betekenis van politieke ideeën als kracht, emancipatie en overheersing, maar lijken minder bezig met de aard van hun bronnen. ‘Animatie moet je gebruiken als een intellectuele bron van politiek denken,’ zegt Nakamura, ‘náást de filosofische canon. Ik breek een lans voor het politieke belang en het expressieve potentieel van onconventionele bronnen.’

Nakamura richtte zich op Japanse sciencefictionanimatie die doorgaans geen plaats heeft in filosofische debatten. De Japanse tekenstijl kenmerkt zich door hoofdfiguren die steevast bleke gezichten en extreem grote ogen hebben. In enkele casestudies laat Nakamura zien hoe deze sciencefictionanimatieproducties op twee manieren filosofische oefeningen worden: via illustratie en innovatie. Animatie illustreert bestaande ideeën maar kan ook originele filosofische argumenten creëren door middel van gedachtenexperimenten.

Alternatieve wereld als plaats voor verzet

De speelfilm Time of Eve illustreert het concept van een utopische enclave en de mogelijkheid tot een alternatieve wereld als plaats voor verzet, volgens de ideeën van Fredric Jameson, Amerikaanse literatuurcriticus en marxistisch theoreticus. Jameson is bekend om zijn analyse van hedendaagse culturele trends.De theorie van sociale vervreemding, volgens de Amerikaanse socioloog Melvin Seeman, wordt breed uitgemeten in de tv-serie Neon Genesis Evangelion, aldus Nakamura. ‘Het potentieel van en hindernissen voor de ‘ont-vreemding’ (de-alienation) en emancipatie van de hoofdpersoon komen hierin ter sprake door middel van een gedachte-experiment waarin gesuggereerd wordt dat fantasie emancipatie is. De speelfilm Appleseed stelt op zijn beurt de ideeën van de Nieuw-Zeelandse ethicus Nicholas Agar ter discussie.’

Akihabara in Electric Town in Chiyoda Ward, Tokio, hoofdstad van de subcultuur van Otaku, Manga en Anime. 'Shopping heaven' voor pc-gerelateerde poducten. Foto: Shutterstock/TakamexAkihabara in Electric Town in Chiyoda Ward, Tokio, hoofdstad van de subcultuur van Otaku, Manga en Anime. 'Shopping heaven' voor pc-gerelateerde poducten. Foto: Shutterstock/Takamex

De tv-serie Psycho-Pass biedt weer een illustratie, aldus Nakamura, van de manieren waarop het machtsconcept van de bekende Franse filosoof Michel Foucault optreedt om het welzijn van mensen veilig te stellen in een technologisch versterkte, gecontroleerde samenleving.

Nakamura: ‘Sciencefictionanimatie is een onconventionele uitdrukking van politiek denken, die mediaal is in plaats van tekstueel. Hoewel het belang van visuele media, vooral film, recentelijk erkend is door filosofen als een extra bron voor onderzoek, blijft het wetenschappelijk domein van politiek denken hoofdzakelijk tekstueel. De sciencefictiontekenfilm blijkt echter een zeer bruikbare plaats voor politiek theoretici om dringende filosofische ideeën te bevragen.’

Meer informatie

M. (Mari) Nakamura (1975) voltooide haar proefschrift ‘Emancipation in Postmodernity. Political Thought in Japanese Science Fiction Animation’ binnen het project ‘Beyond Utopia: New Politics, the Politics of Knowledge and the Science Fictional Field of Japan’ aan de Universiteit Leiden, Faculteit der Geesteswetenschappen, Leids Instituut voor Regiostudies (LIAS) en Modern East Asia Research Centre (MEARC), met NWO-financiering uit de Vernieuwingsimpuls (Vici). Hoofdaanvrager was prof. dr. C.S. (Christopher) Goto-Jones. Promotor is prof. dr. K.J. (Katarzyna) Cwiertka. Co-begeleider is dr. F.A. (Florian) Schneider.


Bron: NWO