Zwangerschap verandert vrouwelijke hersenstructuur

20 december 2016

Tijdens de zwangerschap verandert de structuur van de vrouwenhersenen, vooral in delen met sociale functies, ontdekte Elseline Hoekzema. Die veranderingen blijven bestaan tot ten minste twee jaar na de geboorte. De hersenwetenschapper vermoedt dat er, net als in de adolescentie, sprake is van selectieve uitschakeling van verbindingen tussen hersencellen om een meer gespecialiseerd en efficiënt netwerk mogelijk te maken. Hoekzema verricht onderzoek met financiering uit de Vernieuwingsimpuls (Veni) van NWO. Haar artikel verscheen gisteren in Nature Neuroscience.

Jong stel heeft ruzieBeeld: Iakov Filimonov / Shutterstock

De studie van Hoekzema laat zien dat er tijdens de zwangerschap sterke en zeer consistente veranderingen plaatsvinden in de anatomie van de hersenen. Het volume van de grijze stof neemt af, met name in hersengebieden die een rol spelen in sociale cognitie. Op basis van deze veranderingen alleen al kon een computeralgoritme bepalen of een vrouw wel of niet zwanger was geweest. Uit vervolgonderzoek bleek dat deze veranderingen langdurig intact blijven, ten minste tot twee jaar na de geboorte. De onderzoekers tonen bovendien aan dat er een sterke overlap is met een netwerk van hersencellen dat onder meer dient om te begrijpen wat er in een ander omgaat.

Moeder worden

Hoekzema veronderstelt dat zo’n verandering in de hersenen de overgang naar het moederschap vergemakkelijkt. ‘Zo vonden we dat de hersengebieden die veranderden tijdens de zwangerschap deels overeenkwamen met gebieden die bij vrouwen het sterkst reageerden op hun kind in de periode na de bevalling. Verder waren bepaalde maten van moeder-kindhechting te voorspellen op basis van de structurele veranderingen in de grijze stof van de hersenen.’

Het is bekend dat geslachtshormonen een regulerende werking hebben op het bouwwerk van zenuwcellen. Al eerder is aangetoond dat veel kleinere veranderingen in deze hormonen effecten kunnen hebben op anatomie en functie van de hersenen. Hoekzema: ‘Dan is het niet zo verwonderlijk dat de ongeёvenaarde veranderingen in de hormoonspiegels van de vrouw tijdens de zwangerschap zouden kunnen leiden tot veranderingen in hersenstructuur. Net als in de adolescentie – eveneens gekenmerkt door toename van geslachtshormonen en verlies van grijze massa – kan er sprake zijn van selectieve eliminatie van verbindingen tussen hersencellen om een meer gespecialiseerd en efficiënter netwerk mogelijk te maken.’

Doel van hersenveranderingen

Bij ratten laten vrouwtjes die een of meerdere nestjes hebben gehad duidelijke en langdurige verbeteringen zien in het ruimtelijk geheugen, het vinden van voedsel en vangen van prooi. Hoekzema: ‘Bij mensen kun je je goed voorstellen dat andere vaardigheden van groter belang zijn voor het verzorgen van het nageslacht. De gevonden hersenveranderingen zouden een doel kunnen dienen ten aanzien van het op handen zijnde moederschap. Bijvoorbeeld een specialisatie van deze sociale hersengebieden die de moeder helpt om de behoeftes van haar hulpbehoevende zuigeling beter te herkennen.’  

Hoekzema en haar collega’s onderzochten de invloed van zwangerschap op de hersenen door middel van een studie waarin ze de hersenen bekeken van vrouwen die zwanger wilden worden van hun eerste kindje. Deze vrouwen zijn gevolgd toen ze zwanger werden en nogmaals onderzocht na de zwangerschap. Hierdoor konden de onderzoekers betrouwbaar de veranderingen in hersenstructuur meten ten opzichte van de eigen baseline van iedere vrouw van voor haar zwangerschap. Het onderzoek omvatte ook diverse controlegroepen, zoals vrouwen die niet zwanger waren tussen de sessies, vaders, en een controlegroep mannen.

Er is nog maar weinig bekend over de effecten van zwangerschap op de hersenen van de mens. Terwijl een zwangerschap toch gepaard gaat met spectaculaire hormoontoenames en vergaande veranderingen in het lichaam van de vrouw. In dieren is al veelvuldig aangetoond dat de voortplanting leidt tot langdurige veranderingen in gedrag en hersenen. In mensen is dit een stuk lastiger te bekijken. Dit onderwerp was dan ook nog nauwelijks onderzocht.

Vervolgstudies op basis van de resultaten kunnen mogelijk bijdragen aan een beter begrip en vroege herkenning van bijvoorbeeld de ontwikkeling van postnatale depressie. ‘We zijn nu in Leiden bezig met een interessante nieuwe studie waarin we de hersenveranderingen meer in detail bekijken. Hiervoor zoeken we nog deelneemsters die zwanger willen worden.’

Meer informatie

Dr. E.A. (Elseline) Hoekzema voert haar Veni-project ‘The effects of pregnancy on the human brain’ uit aan het LUMC te Leiden. Hoekzema en collega´s zetten de studie op aan de Universitat Autònoma de Barcelona in samenwerking met de fertiliteitskliniek Instituto Valenciano de Infertilidad. Zij maakte het project af na haar overstap naar de Universiteit Leiden.


Bron: NWO