Oudste gravering ooit ontdekt op half miljoen jaar oude schelp

Uitzonderlijke Spinozapremie leidt tot uitzonderlijk onderzoek

3 december 2014

Onze voorouder Homo erectus op Java gebruikte al een half miljoen jaar geleden schelpen van zoetwatermosselen als materiaal voor werktuigen en als ondergrond voor een intrigerende gravering. Dat tonen Nederlandse onderzoekers aan in Nature van 4 december 2014. De vondsten bieden een nieuwe blik op de evolutie van menselijk gedrag. Dit onderzoeksresultaat is een mooi voorbeeld van interdisciplinair NWO-onderzoek: dateringsmethodieken uit de aardwetenschappen verschaffen inzicht in de geesteswetenschappen.

De fossiele Pseudodon schelp (DUB1006-fL) met de gravering gemaakt door Homo erectus op Trinil (beeld: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit AmsterdamDe fossiele Pseudodon schelp (DUB1006-fL) met de gravering gemaakt door Homo erectus op Trinil

De schelp is vanaf 4 december te bezichtigen in museum Naturalis in Leiden.

Homo sapiens niet langer de primeur

“Tot nu werd aangenomen dat het maken van dit soort graveringen voorbehouden was aan de moderne mens (Homo sapiens) in Afrika, vanaf zo’n 100.000 jaar geleden”, zegt hoofdauteur José Joordens, verbonden aan de Faculteit Archeologie van de Universiteit Leiden.

Schelpencollectie van Eugène Dubois

Een team van 21 onderzoekers onderzocht honderden fossiele schelpen die afkomstig zijn van de Homo erectus vindplaats Trinil op het Indonesische eiland Java. De schelpen behoren tot de Dubois Collectie die al sinds het eind van de 19e eeuw onderdeel is van Naturalis Biodiversity Center in Leiden. De schelpen zijn destijds opgegraven door de Limburgse arts en onderzoeker Eugène Dubois, de ontdekker van “Pithecanthropus erectus” - die we nu kennen als Homo erectus.

De fossiele schelp met de gravering gemaakt door Homo erectus op Trinil - detail (beeld: Wim Lustenhouwer, Vrije Universiteit AmsterdamDe fossiele schelp met de gravering gemaakt door Homo erectus op Trinil - detail

Krassen ouder dan verwering

Zeer verrassend is de ontdekking van een gegraveerd geometrisch patroon op een van de schelpen. De gravering, die alleen bij strijklicht zichtbaar is, is aantoonbaar ouder dan de tijdens fossilisatie veroorzaakte verweringsprocessen op de schelp. Het onderzoek sloot uit dat het patroon  door dieren of door natuurlijke verweringsprocessen is veroorzaakt en toonde aan dat het ‘zigzagpatroon’ het werk was van Homo erectus. Door toepassing van twee dateringsmethoden  stelden  onderzoekers van de Vrije Universiteit Amsterdam en Wageningen University vast dat de schelpen minimaal 430.000 en maximaal 540.000 jaar oud zijn. Dat maakt de gravering op zijn minst vier keer ouder dan de tot nu toe bekende oudste graveringen, die  in Afrika zijn gevonden.

Functie of betekenis gravering?

“Het is fantastisch dat deze gegraveerde schelp na meer dan honderd jaar in een museumcollectie eindelijk ontdekt is. Ik kan me voorstellen dat mensen zich afvragen: is dit nu een voorloper van ‘kunst’?” zegt Wil Roebroeks, hoogleraar Oude Steentijd aan de Universiteit Leiden. Hij kon dit  langdurige onderzoek financieren met zijn NWO-Spinozapremie. “Wat de functie of betekenis was van de gravering is echter op dit moment nog een raadsel.”

Vroege mensachtige mosselman

Uit dit onderzoek blijkt ook dat deze vroege mensachtigen de grote zoetwatermosselen heel slim openmaakten: ze boorden een gat  met een scherpe haaientand, precies op de aanhechtingsplaats van de spier die de schelpkleppen gesloten houdt. Hiervan is een animatie gemaakt. “De nauwgezetheid waarmee deze vroege mensachtigen werkten duidt op een gedetailleerde kennis van de anatomie van de schelpdieren en een goede handvaardigheid”, aldus onderzoeker en expert in fossiele schelpen Frank Wesselingh van Naturalis. De schelpdieren werden gegeten en de resterende schelpen gebruikt als materiaal om werktuigen zoals messen mee te maken.

Mogelijk vervolgonderzoek

Deze vondst uit de historische Dubois collectie werpt onverwacht nieuw licht op de vaardigheden en gedrag van Homo erectus, en toont aan dat Azië een veelbelovend en relatief onontgonnen gebied is als het gaat om intrigerende artefacten.

Vanuit Nederland waren onder andere onderzoekers van de Universiteit Leiden, Naturalis Biodiversity Center, de Vrije Universiteit Amsterdam, de universiteiten van Wageningen en Delft en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed bij het onderzoek betrokken.


Betrokkenheid NWO

Het onderzoek is o.a. gefinancierd via de NWO-Spinozapremie van Wil Roebroeks, Rubicon (voor Tony Reimann van Wageningen University), het Open Programma van ALW (voor José Joordens van Universiteit Leiden) en het Open Technologieprogramma van STW (voor Christina Ankjærgaard van Wageningen University). 

Het verhaal achter de vondst die de archeologie op haar kop zet (Universiteit Leiden)

Bron: NWO