NWO-Spinozapremies 2014 voor Dirk Bouwmeester, Corinne Hofman, Mark van Loosdrecht en Theunis Piersma

NWO bekroont beste wetenschappers van Nederland

6 juni 2014

Experimenteel natuurkundige Dirk Bouwmeester, archeoloog Corinne Hofman, milieutechnoloog Mark van Loosdrecht en trekvogelecoloog Theunis Piersma ontvangen de NWO-Spinozapremie 2014 van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Dat maakte Jos Engelen, voorzitter van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO), vandaag bekend. De NWO-Spinozapremie is de hoogste onderscheiding in de Nederlandse wetenschap. De laureaten ontvangen dit najaar elk 2,5 miljoen euro voor wetenschappelijk onderzoek.

NWO-Spinozalaureaten Theunis Piersma, Mark van Loosdrecht en Dirk Bouwmeester na de bekendmaking van de NWO-Spinozapremies 2014 op vrijdag 6 juni, met Spinozacommissievoorzitter Eduard Klasen (links) en NWO-bestuursvoorzitter Jos Engelen. Credits: NWO/Arie WapenaarNWO-Spinozalaureaten Theunis Piersma, Mark van Loosdrecht en Dirk Bouwmeester na de bekendmaking van de NWO-Spinozapremies 2014 op vrijdag 6 juni, met Spinozacommissievoorzitter Eduard Klasen (links) en NWO-bestuursvoorzitter Jos Engelen. Laureaat Corinne Hofman verbleef in het buitenland. Credits: NWO/Arie Wapenaar

Een NWO-Spinozapremie is een eerbewijs en een stimulans voor verder onderzoek. NWO kent de NWO-Spinozapremies jaarlijks toe aan in Nederland werkzame onderzoekers die naar internationale maatstaven tot de absolute top van de wetenschap behoren. Hiermee stimuleert NWO toponderzoek in Nederland.

Wetenschappers kunnen worden voorgedragen voor de NWO-Spinozapremie. Een internationale commissie selecteert de beste onderzoekers op basis van internationaal erkende kwaliteit, aantrekkingskracht op jonge onderzoekers en kennisbenutting en -overdracht. De NWO-Spinozapremie bestaat sinds 1995. Dit jaar reikt NWO de NWO-Spinozapremies voor de 20ste keer uit. Inclusief de nieuwe laureaten telt Nederland 73 NWO-Spinozalaureaten.

De NWO-Spinozalaureaten 2014

Dirk BouwmeesterFoto: NWO/Ivar Pel, overname toegestaan met bronvermelding.

Dirk Bouwmeester

Prof. dr. D. (Dirk) Bouwmeester (1967) is hoogleraar Natuurkunde aan de Universiteit Leiden en bekleedt daarnaast een hoogleraarspositie aan de University of California in Santa Barbara. Bouwmeester bestudeert en test als experimenteel natuurkundige de grenzen van de quantummechanische wereld en onderzoekt of er werkelijk een grens is tussen de quantummechanische en de 'klassieke' wereld. En zo ja, wat die grens kenmerkt. Alleen voor de allerkleinste deeltjes -zoals fotonen, elektronen, atomen en moleculen- lijken de wetten van de quantummechanica te gelden, voor alle grotere objecten gelden de klassieke wetten van de natuurkunde. Bouwmeester test onder andere hoe hij grotere objecten toch in quantummechanische toestand kan brengen, waarbij een deeltje zich bijvoorbeeld tegelijk in twee tegengestelde toestanden bevindt.

Nieuwe experimenteermethode

In 2003 introduceerde Bouwmeester in samenwerking met prof. Penrose een radicaal nieuwe methode om te experimenteren met quantummechanische eigenschappen van relatief grote objecten, en in 2006 toonde hij aan dat een cruciale techniek voor deze experimenten, namelijk het superkoelen van een object met licht, mogelijk is. Zijn supergekoelde experimenten aan mechanische systemen zijn inmiddels wereldwijd door onderzoeksgroepen overgenomen en hebben een race naar het testen van de quantummechanica voor relatief grote objecten ontketend.

Bijdragen aan doorbraken in de natuurkunde

Het onderzoek van Bouwmeester heeft al een aantal keren geleid tot doorbraken in de natuurkunde. Zo droeg hij in 1997 in Innsbruck als onderzoeker bij prof. Zeilinger bij aan experimenteel onderzoek dat Nobelprijswaardig wordt geacht: het eerste experimentele bewijs voor quantumteleportatie, waarbij een deeltje zonder rechtstreeks contact de eigenschappen van een ander deeltje overneemt. Daarnaast deed Bouwmeester onderzoek naar nieuwe vormen van licht: licht dat niet golft, maar licht in de vorm van cirkels die met elkaar verbonden en vervlochten zijn en knopen kunnen vormen. Recent heeft hij aangetoond dat dergelijke knopen van velden ook voor plasma en gravitatiegolven mogelijk zijn. Momenteel werkt Bouwmeester onder andere aan kunstmatige atomen in halfgeleiders met toepassingen in de quantuminformatica en aan zilveren nanoclusters met optische eigenschappen in het DNA met mogelijk medische toepassingen.

Bouwmeester studeerde en promoveerde in Leiden (1995), en kwam via Oxford en Innsbruck als hoogleraar terecht aan de University of California in Santa Barbara. Bouwmeester keerde naar Leiden terug met een Europese Marie Curie Excellence Grant van twee miljoen euro, bedoeld om binnen Europa een transnationale onderzoeksgroep op te zetten. Bouwmeester is momenteel hoogleraar aan zowel de Universiteit Leiden als de University of California. Hij combineert de expertises van de beide onderzoeksgroepen, respectievelijk het experimenteren bij extreem lage temperaturen en nanotechnologie. Bouwmeester werkt nauw samen met collega’s en gespecialiseerde bedrijven voor de ontwikkeling van de instrumenten die hij gebruikt voor zijn onderzoek. Bouwmeester wil zijn kennis overdragen aan een breed publiek: hij werkt bijvoorbeeld mee aan schoolprojecten en nam deel aan een tweedaagse ontmoeting tussen de natuurkunde en het boeddhisme met de Dalai-Lama.

Dirk Bouwmeester werd voorgedragen door prof. mr. Carel Stolker, Rector Magnificus Universiteit Leiden

Corinne HofmanFoto: NWO/Ivar Pel, overname toegestaan met bronvermelding.

Corinne Hofman

Prof. dr. C.L. (Corinne) Hofman (1959) is hoogleraar Archeologie van het Caribisch gebied aan de Universiteit Leiden. Sinds de jaren '80 verricht zij archeologisch onderzoek in het Caribisch gebied. Hofman bestudeert de kolonisatie van het Caribisch gebied vanuit de beleving van de Caribisch-Indiaanse bevolking. Zij herschrijft daarmee de geschiedenis en biedt nieuw perspectief op een voorheen vergeten, maar belangrijk hoofdstuk in de wereldgeschiedenis. Hofman zorgde er voor dat het schetsmatige historische beeld dat bestond over Caribische samenlevingen (en dus ook van de oorspronkelijke bewoners van de Nederlandse eilanden in het Caribisch gebied), een nauwkeurige, wetenschappelijk onderbouwde reconstructie van nederzettingen, begravingen, mobiliteit, handel, materiële cultuur en leefwijze is geworden. De archeologe richt zich met name op de communicatiesystemen en interactienetwerken van de oorspronkelijke indiaanse bevolking vóór 1492 en de culturele en sociale veranderingen die hierin optreden na de Europese kolonisatie.

Transdisciplinaire samenwerking in NEXUS1492

Hofman staat aan het hoofd van een groot Europees transdisciplinair samenwerkingsproject NEXUS1492 waar ruim 50 onderzoekers aan verbonden zijn. Voor dit project ontving zij in 2012 een Europese ERC Synergy Grant van 15 miljoen euro. Het team van de Universiteit Leiden, de VU Amsterdam en Universität Konstanz doet onderzoek naar de eerste culturele ontmoetingen tussen de bewoners van de Nieuwe Wereld en de westerse kolonisatoren. Hofman is bekend om haar multidisciplinaire aanpak waarin ze archeologie combineert met onder andere isotopenonderzoek, archeometrie, bio-archeologie, moleculaire biologie, netwerkanalyse, etnohistorie en etnografie. Met de combinatie van archeologie en netwerkwetenschap zorgt Hofman voor grote vernieuwing in het vakgebied.

Wetenschappelijk innovatief en maatschappelijk van belang

De archeologe zet zich al jaren in voor de bescherming van het cultureel erfgoed en bedreigd bodemarchief van de Caribische eilanden. Haar bijdrage is niet alleen wetenschappelijk innovatief maar ook maatschappelijk van fundamenteel belang. Met haar onderzoek wil Hofman bijdragen aan de capaciteitsopbouw, het historisch besef en het zelfbewustzijn van de huidige bevolking van het Caribisch gebied. Een groot deel van haar team komt uit het Caribisch gebied en in haar onderzoek werkt zij samen met lokale stakeholders. Zij nodigt regelmatig schoolklassen uit bij de opgravingssites en organiseert tentoonstellingen en publieke lezingen.

Hofman studeerde in 1987 in Leiden af als archeologe, en promoveerde in 1993 aan dezelfde universiteit. Corinne Hofman is sinds 2007 hoogleraar in de archeologie van het Caribisch gebied. Daarnaast is ze als bezoekend hoogleraar verbonden aan de University of Florida. Zij ontving tijdens haar loopbaan een Aspasia, Vidi- en Vici-financiering van NWO en recentelijk een Europese HERA grant Vorig jaar kreeg zij de KNAW-MERIAN prijs voor excellente vrouwelijke wetenschappers die jong talent inspireren tot een carrière in de wetenschap. Sinds september 2013 is Hofman decaan van de Leidse Faculteit der Archeologie. Hofman is daarnaast op verzoek van het ministerie van OCW lid van de Nationale UNESCO Commissie Nederland.

Corinne Hofman werd voorgedragen door prof. dr. Gillis Dorleijn, voorzitter NWO-gebiedsbestuur Geesteswetenschappen

Mark van LoosdrechtFoto: NWO/Ivar Pel, overname toegestaan met bronvermelding.

Mark van Loosdrecht

Prof. dr. ir. M.C.M. (Mark) van Loosdrecht (1959) is hoogleraar Milieubiotechnologie en Waterzuivering aan de Technische Universiteit Delft. Van Loosdrecht bestudeert en beïnvloedt de eigenschappen van micro-organismen en microbiële gemeenschappen in technische systemen. Hij combineert onderzoek en ingenieurschap in het ontwikkelen van technologieën. Zijn onderzoek naar het gedrag van bacteriën onder dynamische condities zorgt voor nieuwe manieren om water te zuiveren en waardevolle stoffen te maken uit afvalmateriaal. Momenteel richt het onderzoek van de groep van Van Loosdrecht zich sterk op de productie van grondstoffen uit afvalstromen.

Concrete toepassingen van fundamenteel onderzoek

Van Loosdrecht en zijn onderzoeksgroep combineren fundamenteel onderzoek naar microbiële ecologie met concepten uit de natuurkunde, chemie en bio-engineering. Dit leidt tot paradigmaveranderingen in zijn vakgebied en concrete toepassingen in de praktijk. Van Loosdrecht werkt veel samen met het bedrijfsleven om zijn onderzoek in de praktijk te brengen. Ook zoekt hij de verbinding met wetenschappers uit andere disciplines.

Bedenker van nieuwe technologieën

Van Loosdrechts onderzoek naar biofilms – een laag micro-organismen omgeven door zelfgeproduceerd slijm vastgehecht aan een oppervlak – en reservestoffen van micro-organismen was de start voor een nieuw onderzoeksgebied. Van Loosdrecht is daarnaast de bedenker van de aerobe korrelslibtechnologie (commercieel bekend als de Nereda-technologie), gebaseerd op het controleren van de groei en vorming van microbiële gemeenschappen in korrelvormig slib. Daarnaast ontwikkelde hij de Anammox-technologie waarmee schadelijk ammonium samen met nitriet wordt omgezet in het onschadelijke stikstofgas en water. Met beide technieken kan vervuild water met minder energie, minder chemicaliën en minder CO2-uitstoot worden gezuiverd. De Nereda-technologie is aangemerkt als een belangrijke nieuwe Nederlandse innovatie en is begonnen aan een brede internationale doorbraak. Op dit moment draaien er al diverse praktijkinstallaties voor huishoudelijk afvalwater in Nederland, Portugal en Zuid-Afrika. Recent heeft Royal HaskoningDHV grote contracten afgesloten voor export van de technologie naar Brazilië en Engeland. Uit het Nereda-slib kan het biopolymeer alginaat worden gewonnen. Voor de productie van bioplastic uit afvalwater worden op dit moment succesvolle pilot-plant experimenten uitgevoerd.

Mark van Loosdrecht studeerde milieuhygiëne aan de Wageningen Universiteit en hij promoveerde daar in 1988. Daarna vertrok hij naar de Technische Universiteit Delft waar hij sinds 1999 hoogleraar is. Hij is sinds 2004 lid van de KNAW en sinds 2007 lid van de Dutch Academy for Technology and Innovation (AcTI). Hij ontving tal van prijzen in binnen- en buitenland, van de wetenschappelijke wereld en van de industrie, waaronder de Simon Stevin Meester-prijs, voor technisch-wetenschappelijk onderzoek in Nederland en de prestigieuze Lee Kuan Yew Water Prize. In 2013 gaf hij als distinguished lecturer een collegetour langs universiteiten in de Verenigde Staten. Daarnaast is hij principle researcher bij KWR Watercycle Research Institute, eredoctor aan de ETH Zurich en honorary professor aan de Queensland University in Australië.

Mark van Loosdrecht werd voorgedragen door prof. ir. Karel Luyben, Rector Magnificus Technische Universiteit Delft, prof. dr. ir. Jacob Fokkema, Voorzitter Gebiedsbestuur Aard- en Levenswetenschappen en ir. Bertrand van Ee, Voorzitter Netherlands Academy of Technology and Innovation

Theunis PiersmaFoto: NWO/Ivar Pel, overname toegestaan met bronvermelding.

Theunis Piersma

Prof. dr. T. (Theunis) Piersma (1958) is hoogleraar Trekvogelecologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en als waddenbioloog verbonden aan het NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee. Met een internationaal onderzoeksteam onderzoekt hij hoe klimaat, voedsel, roofvijanden, ziektekiemen en historisch-genetische achtergrond wad- en weidevogels beïnvloeden. Hij doet onder andere onderzoek naar grutto's en kanoeten. Het onderzoek vindt plaats in Nederland, Afrika, Australië, Noord- en Zuid-Amerika en Azië. Theunis Piersma bouwde langs de trekvogelroutes een wereldwijd onderzoeksnetwerk. Daarnaast leidt Piersma onder andere onderzoek naar de invloed van natuurherstelplannen op trekvogels.

Omgeving, evolutie en aerodynamica

Het onderzoek van Piersma veranderde de gangbare ideeën over de aerodynamica (de maximale non-stop vliegafstand voor een vogel bleek geen 5000 km, maar wel 13000 kilometer te zijn), bewees de grote rol van ziektekiemen op het leven en de evolutie van zoogdieren en vogels en wierp nieuw licht op hoe de flexibiliteit van het fenotype - hoe een beest eruitziet of zich manifesteert - de evolutie van een diersoort beïnvloedt. Piersma maakte de kennis over het fenotype ook buiten zijn eigen vakgebied toepasbaar.

Onderzoek leidt tot nieuw natuurbeheer

Piersma combineert verschillende onderzoeksmethoden: van het bemonsteren van schelpdieren en wormen in de Waddenzee, het interpreteren van satellietbeelden om omstandigheden grootschalig in kaart te brengen, moleculair genetisch onderzoek, het inzetten van microzenders om individuele vogels te volgen, tot het gebruiken van geavanceerde statistische methoden om al die processen te ontrafelen. Het veelal fundamentele onderzoek van Piersma heeft al meermaals geleid tot grote aanpassingen in het natuurbeheer. Zijn onderzoek naar bodemdieren en sedimentsamenstelling van wadplaten in de Waddenzee was aanleiding om de mechanische kokkelvisserij te stoppen en het beheer van Waddenzee te veranderen. Ook geeft zijn onderzoek impulsen aan een vernieuwde omgang met het meest karakteristieke aspect van de Nederlandse biodiversiteit, de weidevogels.

Passie voor biologie

Piersma's passie voor de biologie uit zich niet alleen in onderzoek: hij ontwikkelde samen met multi-instrumentalist Sytze Pruiksma de voorstelling Music of Migration; een verhaal over de grutto. Ook beschreef hij in het boek De Zwaluwen van Gaast zijn fascinatie voor de medebewoners onder zijn dak: de huiszwaluw.

Theunis Piersma studeerde biologie aan de Rijksuniversiteit Groningen waar hij in 1994 ook promoveerde. Vanaf zijn promotie werkt hij als onderzoeker bij het NWO-instituut NIOZ, het nationale expertisecentrum voor zeeonderzoek. In 2003 werd Piersma aan de RUG benoemd tot hoogleraar dierecologie. Deze leerstoel verruilde hij in 2012 voor de nieuwe leerstoel Trekvogelecologie, ingesteld en medegefinancierd door het Wereld Natuur Fonds en de Vogelbescherming. In 2004 werd hij onderscheiden met de Prijs voor Natuurbehoud van het Prins Bernhard Cultuurfonds. Sinds 2009 is hij lid van de KNAW. Hij ontving meerdere internationale prijzen. Zijn twee laboratoria in Groningen en bij het NIOZ gelden wereldwijd als de beste plaatsen voor onderzoek naar trekvogels.

Piersma werd voorgedragen door prof. dr. Elmer Sterken, Rector Magnificus Rijksuniversiteit Groningen

Uitreiking

Op 9 september 2014 vindt de feestelijke uitreiking van de NWO-Spinozapremies plaats in de Nieuwe Kerk in Den Haag. De laureaten ontvangen dan hun premie en presenteren hun onderzoek en plannen voor de komende jaren.

 

Over NWO

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) is met een budget van 625 miljoen euro per jaar een van de grootste wetenschapsfinanciers in Nederland. NWO stimuleert kwaliteit en vernieuwing in de wetenschap door het beste onderzoek te selecteren en te financieren. NWO beheert onderzoeksinstituten van (inter)nationaal belang, geeft mede richting aan het wetenschappelijk onderzoek in Nederland en brengt wetenschap en maatschappij bij elkaar. Onderzoeksvoorstellen worden beoordeeld en geselecteerd door vooraanstaande wetenschappers uit binnen- en buitenland. Dankzij financiering van NWO kunnen meer dan vijfduizend wetenschappers onderzoek doen.

 

Meer informatie

Foto's van de laureaten in hoge resolutie: www.nwo.nl/spinozapremie. De foto's zijn, mits met correcte bronvermelding, vrij te gebruiken bij berichtgeving over de NWO-Spinozapremies.



Bron: NWO